LEKSYKON ZDROWIA

Leksykon jest bazą wiedzy o procesach biochemicznych, wyjaśnia pojęcia, terminy naukowe oraz ich skróty. Zachęcamy do zapoznania się z nimi dla lepszego zrozumienia treści zawartych na portalu.

4
4-HNE patrz: 4-hydroksynonenal
4-HYDROKSYNONENAL też: 4-HNE, cytotoksyczny aldehyd,powstający wskutek peroksydacji wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, 4-HNE prowadzid do uszkodzenia białek, czynnik ryzyka choroby nowotworowej, Alzheimera oraz miażdżycy
5
5-MTHF 5-metylotetrahydrofolian, aktywna postać kwasu foliowego, konieczna do przemiany homocysteiny w metioninę, uczestniczy w syntezie serotoniny (z tryptofanu)
A
ACESULFAM K sztuczny słodzik, E950, jednym z jego składników jest rakotwórczy chlorek metylenu
ACETON prosty keton, powstaje w wyniku spontanicznego rozkładu innego ciała ketonowego - acetylooctanu, nadmiar acetonu w moczu stwierdza się przy kwasicy ketonowej
ACETYLACJA wymiana atomu wodoru H w cząsteczce (np. DNA) przez grupę acetylową (sprzyja transkrypcji genów) przy udziale enzymów acetylotransferaz, czynnikiem acetylującym jest często kwas octowy, na drodze acetylacji powstają m.in. ketony (nie mylić z ciałami ketonowymi) jak też np. kwas acetylosalicylowy czy heroinę (z morfiny)
ACETYLO-COA aktywny octan, wytwarzany w mitochondriach z pirogronianu oraz koenzymu A (CoA), przy udziale m. in. Dehydrogenazy pirogronianowej
ADDISONA, ZESPÓŁ zespół chorobowy, któemu towarzyszy niedobór kortykosteroidów (kortyzolu), wiele spośród objawów tej choroby przypomina objawy CFS (hipoglikemia, kwasica mleczanowa, osłabienie, obniżenie nastroju, osłabienie siły mięśni)
ADENINA rodzaj puryn, jeden z substratów do syntezy DNA
ADENOZYNOTRÓJFOSFORAN patrz: ATP
ADINOPEKTYNA hormon wydzielany przez tkankę tłuszczową, hamuje glukoneogenezę, hamuje syntezę trójglicerydów, zwiększa wrażliwość komórek na insulinę
ADIPOCYTY komórki tkanki tłuszczowej, mające zdolność magazynowania tłuszczów w postaci trójglicerydów jako zapasowego materiału energetycznego, adipocyty białek tkanki tłuszczowej mogą wydzielać hormony oraz substancje pro-zapalne, są pozbawione mitochondriów, liczba adipocytów jest niezmienna przez całe życie, adipocyty mogą się powiększać lub zmniejszać
ADMA tzw.: asymetryczna dimetyloarginina, wydzielana w stanie hipoksji, hamuje syntezę eNO i jest jednym z czynników ryzyka miażdżycy
AGE Advanced Glycation Endproducts (produkty zaawansowanej glikacji), szkodliwy produkt glikacji (zcukrzania) białek
AKONITAZA jeden z enzymów cyklu Krebsa, występuje w macierzy mitochondrialnej, jego kofaktorem jest żelazo
AKROLEINA substancja wydzielana zwłaszcza podczas ogrzewania tłuszczu powyżej jego punktu dymienia (masło, oliwa), niszczy DNA oraz białka odpowiedzialne za jego naprawę, potencjalnie rakotwórcza
AKTYWNY OCTAN patrz: acetylo - CoA
ALFA, FALE MÓZGOWE fale mózgowe o częstotliwości od 8-13Hz, fale relaksu i odpoczynku, wykorzystywane w technikach szybkiego uczenia się, wspomagają regenerację organizmu
ALLOSTERYCZNY MODULATOR reguluje siłę działania ligandu: dodatni (substancja nasilająca działanie agonisty / antagonisty receptora) lub ujemny (substancja osłabiająca działanie antagonisty lub agonisty receptora)
AMD patrz: zwyrodnienie plamki żółtej
AMID KWASU NIKOTYNOWEGO aktywna postać witaminy B3
AMPK kinaza aktywowana 5'AMP, enzym występujący np. w wątrobie i aktywowany w warunkach spadku ATP, AMPK pobudza oksydację kwasów tłuszczowych oraz ketogenezę, stymuluje wydzielanie insuliny
AMYLAZA enzym odpowiedzialny za trawienie skrobii
ANGIOGENEZA proces tworzenia naczyń włosowatych, może mieć charakter fizjologiczny (gojenie ran) lub patologiczny (towarzyszy zmianom nowotworowym)
ANGIOTENSYNA hormon regulujący gospodarkę sodowo - potasową w organizmie, jedna z jej izoform angiotensyna II ma silny wpływ na kurczenie naczyń krwionośnych - podnosi ciśnienie krwi oraz zwiększa częstotliwość pracy serca
ANTYOKSYDANTY też: przeciwutleniacze, substancje, które mają zdolność neutralizowania tzw. wolnych rodników tlenowych, przykłady antyoksydantów: witamina C, izomery witaminy E, glutation, koenzym Q10, selen, liczne substancje fitochemiczne
APOPTOZA programowana śmierć komórki, proces fizjologiczny prowadzący do usunięcia starych/zużytych komórek, komórki nowotworowe nie podlegają apoptozie, apoptozę nasilają: stany zapalne, promieniowanie jonizujące, cytokiny, rodniki, niektóre wirusy, wzrost stężenia jonów Ca+
ASPARTAM sztuczny słodzik, E951, w organizmie rozkłada się m. in. Na kancerogenny formaldehyd
ATP też: adenozynotrójfosforan, molekuła energii, produkt wielu przemian metabolicznych, np. glikolizy, fermentacji, beta - oksydacji kwasów tłuszczowych, jednak najważniejszym źródłem ATP w naszym organizmie jest mitochondrialna fosforylacja oksydacyjna
AUTOFAGOCYTOZA komórkowy proces fizjologiczny, nasilający się w stanie głodu lub stresu, w ramach którego komórki katabolizują własne obumarłe lub uszkodzone fragmenty, aktywność autofagocytozy hamuje kinaza mTOR
ATOPOWE ZAPALENIE SKÓRY (AZS) Przewlekła i nawracająca choroba skórna o podłożu zapalnym, której objawem jest uporczywy i mocno nasilony świąd, oraz charakterystyczne zmiany skórne. Bywa klasyfikowana jako choroba autoimmunologiczna
B
BABKA JAJOWATA też: babka płesznik, (Plantago ovata), roślina o działaniu usprawniającym pracę jelit, wspomaga prawidłowe wypróżnianie
BETA - OKSYDACJA KWASÓW TŁUSZCZOWYCH biologiczny rozkład kwasów tłuszczowych, uwolnionych z trójglicerydów, na drodze oksydacji, produktami beta-oksydacji są substraty dla łańcucha oddechowego oraz cyklu Krebsa
BETA, FALE MÓZGOWE fale mózgowe o częstotliwości od 14 do 30 Hz, fale codziennej aktywności
BETA-BLOKERY leki hamujące aktywację cAMP i obniżające przez to potencjał czynnościowy, przepisywane chorym na nadciśnienie, ponieważ beta - blokery hamują efekt spłukiwania bariery krew-mózg, prowadzą do nasilenia odkładania beta-amyloidu w mózgu, beta-blokery hamują mitochondrialną termogenezę, u kobiet mogą prowadzić do cukrzycy typu 2
BIAŁA TKANKA TŁUSZCZOWA nie zawiera mitochondriów, odpowiada za magazynowanie tłuszczu, jest w stanie wydzielać hormony (leptyna) oraz substancje o właściwościach prozapalnych
BIAŁKO C-REAKTYWNE też: CRP, białko stanu zapalnego, bierze udział w odpowiedzi immunologicznej organizmu, aktywuje monocyty i fagocyty, jego poziom wzrasta w stanach zapalnych oraz przy infekcjach, przy zawale serca i chorobach nowotworowych
BŁONNIK POKARMOWY substancje pochodzenia roślinnego, które nie ulegają rozłożeniu przez enzymy trawienne, lecz stanowią pożywkę dla bakterii, rodzaje błonnika rozpuszczalnego w wodzie: np. pektyny, glukany, fruktany, rodzaje błonnika nierozpuszczalnego w wodzie: celuloza, lignina
BRĄZOWA TKANKA TŁUSZCZOWA zawiera mitochondria, odpowiada za termogenezę, w dużych ilościach występuje u noworodków i niemowląt, zanika wraz z procesami starzenia się
BRCA1 ludzki gen kodujący białko BRCA1, które ma właściwości naprawcze wobec DNA, mutacja u kobiet zwiększa prawdopodobieństwo zachorowania na raka sutka oraz jajnika
C
CFS patrz: zespół przewlekłego zmęczenia
CHELATACJA reakcja chemiczna, której produktem jest tzw. chelat, substancja złożona z ligandu oraz kationu metalu (np. chelat magnezu - chlorofil, chelat żelaza - hemoglobina), zjawisko chelatacji jest wykorzystywane podczas oczyszczania organizmu z metali ciężkich
CHROMOGRANINA A marker nowotworowy: podwyższony poziom chromograniny A może wskazywać na nadmierną stymulację neuroendokrynną, neuroblastomę, raka trzustki, prostaty lub rakowiaka
CIAŁA KETONOWE też: ketony, produkt tzw. Ketogenezy, rozróżniamy trzy rodzaje ciał ketonowych: aceton, kwas acetylooctowy oraz beta - hydroksymaślan (stanowi nawet 80% wszystkich produkowanych przez człowieka kwasów ketonowych), alternatywne źródło energii dla mózgu, mięśni ( w tym mięśnia sercowego), nerek, mają kwaśne pH
CISPLATYNA cytostatyczny lek antynowotworowy, pochodna platyny, powoduje wyczerpanie zapasów karnityny
CK patrz: kinaza kreatynowa
COMT patrz: katecholo-O-metylotransferaza
CORICH CYKL też: kwasu mlekowego cykl, szlak metaboliczny prowadzący do syntezy glukozy z mleczanu, proces ten zachodzi w wątrobie i nerkach, ma duże znaczenie w warunkach zwiększonego wysiłku fizycznego, wymaga dostarczenia ATP
COX patrz: cyklooksygenaza prostaglandynowa
CRP patrz: białko c-reaktywne
CYJANOKOBALAMINA aktywna postać witaminy B12 (kobalaminy) z podstawnikiem cyjankowym (cyjanokobalamina jest najpowszechniej przepisywaną formą suplementacji wit.B12, ponieważ jest najbardziej stabilna, lecz w organizmie ulega przetworzeniu na metylokobalaminę)
CYKL CYTRYNIANOWY patrz: cykl Krebsa
CYKL KREBSA miejsce: mitochondria, cykl przemian enzymatycznych pozwalających przekształcić pirogronian (z glikolizy) oraz acetyloCoA (z beta - oksydacji kwasów tłuszczowych) na GTP, będące substratem łańcucha oddechowego. Bez sprawnego przebiegu cyklu Krebsa uzyskanie większych ilości ATP w organizmie jest niemożliwe
CYKL KWASU CYTRYNOWEGO patrz: cykl Krebsa
CYKL MOCZNIKOWY cykl przemian metabolicznych zachodzących w mitochondriach oraz cytoplazmie komórek wątroby, prowadzący do przetworzenia toksycznego amoniaku (dodatkowo potrzebne substraty to CO2 oraz asparaginian) w mniej toksyczny kwas moczowy. W cyklu mocznikowym biorą ponadto udział trzy aminokwasy: ornityna, cytrulina, arginina
CYKL ORNITYNOWY patrz: cykl mocznikowy
CYKLAMINIAN sztuczny słodzik, E952, podnosi ciśnienie krwi, może wywoływać mutacje DNA, podejrzewany o właściwości kancerogenne
CYKLOOKSYGENAZA PROSTAGLANDYNOWA też: COX, wyróżniamy dwie izoformy: COX-1 (obecna stale w organizmie, utrzymuje w nim homeostazę, jej hamowanie wywołuje zaburzenia narządów układu pokarmowego), COX-2(wydzielana podczas stanu zapalnego w ramach odpowiedzi odpornościowej organizmu, substratem COX jest kwas arachidonowy, produktem: prostagladyny (PG), prostacykliny (PGI) i tromboksany (TXA)
CYP2D6 enzym rozkładający leki z grupy beta-blokerów, działanie tego enzymu blokują leki typu SSRI
CYSTATIONINA produkt pośredni rozkładu homocysteiny na cysteinę, podwyższony poziom we krwi sugeruje niedobór witaminy B6
CYTOCHROM C białko uczestniczące w procesie fosforylacji oksydacyjnej, niezbędne do pozyskiwania dużych ilości ATP w organizmie
CYTOKINY STANU ZAPALNEGO są nimi np.:IL1β, IL6, TNFα, Ifƴ, aktywuje je czynnik transkrypcyjny NFkB,
CYTOZYNA rodzaj pirymidyn, jeden z substratów do syntezy DNA/RNA
CYTRULINA aminokwas niebiałkowy, powstaje w mitochondrium, bierze udział w cyklu ornitynowym (mocznikowym), może być markerem poziomu NO, w sytuacji zaburzenia pracy jelit synteza cytruliny spada
CZYNNIK INDUKOWANY HIPOKSJĄ też: HI1α, czynnik transkrypcyjny, aktywujący erytropoetyny, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego - VEGF oraz transporter glukozy GLUT1. HIF1α blokuje przebieg cyklu Krebsa, fosforylacji oksydacyjnego oraz biogenezy mitochondriów=hamuje wytwarzanie energii
CZYNNIK TOLERANCJI GLUKOZY GTF (glucose tolerance factor), aktywna postać chromu, aktywuje insulinę, kofaktory GTF to niacyna (witamina B3) oraz niektóre aminokwasy
CZYNNIK WZROSTU NASKÓRKA "też: nabłonkowy czynnik wzrostu, EGF, ang. epidermal growth factor, substancja inicjująca mitozę czyli podziały komórkowe oraz rozrost tkanki nabłonkowej, podwyższenie tego markera obserwuje się np. w nowotworze jelit, gardła, macicy, płuc, jednak EGF odgrywa w organizmie również pozytywną rolę: uczestniczy w procesach naprawczych śródbłonka"
CZYNNIK WZROSTU NASKÓRKA patrz: czynnik wzrostu naskórka
CZYNNIK WZROSTU ŚRÓDBŁONKA NACZYNIOWEGO patrz: śródbłonkowy czynnik wzrostu
CHOLINA Cholina – inaczej witamina B4. Niezbędna do rozwoju i pracy układu nerwowego. Stanowi prekursor neuroprzekaźnika – acetylocholiny. Ma działanie ochronne na wątrobę oraz przyczynia się do utrzymania prawidłowego metabolizmu tłuszczów, a także homocysteiny.
D
DEHYDROGENAZA PIROGRONIANOWA kompleks trzech enzymów, przekształca pirogronian w acetylo-CoA
DEHYDROGENAZY "katalizujące reakcje przenoszenia atomów wodoru z substratu na koenzymy lub inne akceptory, współdziałają z koenzymami nikotynamidoadeninowymi i flawinowymi. Do współdziałających z NAD należy np. dehydrogenaza mleczanowa, z NADP dehydrogenaza glukozo-6-fosforanu, zaś typowa dehydrogenaza flawinowa to np. dehydrogenaza bursztynianowa"
DEKSTRYNA rodzaj cukru, otrzymywany na drodze hydrolizy skrobii, pozyskiwany m. in. Z ziemniaków, kukurydzy, ryżu, ma słodki smak i właściwości zagęszczające, stąd zastosowanie jako nietoksyczny klej czy subst. wypełniająca w tabletkach
DELTA, FALE MÓZGOWE fale mózgowe o częstotliwości od 0,5 do 3Hz, fale głębokiego snu, obecność poza tym stanem świadczy o uszkodzeniu mózgu, tzw. Fale zmęczenia, mogą sugerować depresję
DHA patrz: kwas dokozaheksaenowy
DIALDEHYD MALONOWY też: MDA, substancja cytotoksyczna powstająca w wyniku peroksydacji lipidów, utlenia glutation, cysteinę oraz białka grupy SH, hamuje działanie enzymów oraz białek błonowych, wysokie MDA świadczy o podwyższonej oksydacji nienasyconych kwasów tłuszczowych oraz o deficytach witaminy E, a także koenzymu Q10, silny spadek MDA często poprzedza pojawienie się nowotworów złośliwych, MDA tworzy z aminokwasami wiązania krzyżowe, co wywołuje u nas reakcje autoimmunologiczne. MDA wchodzi z nukleozydami w związki addytywne i powoduje uszkodzenia DNA, w badaniu krwi jest wskaźnikiem nasilenia peroksydacji lipidów
DINUKLEOTYD NIKOTYNOAMIDOADENINOWY patrz: NADPH
DIOKSYGENAZA enzym niezbędny do syntezy retionolu (witaminy A), z większości karotenoidów, jego kofaktorem jest cynk
DIOKSYNY substancje kancerogenne, pochodne chloru, wydzielane podczas spalania drewna (uwaga na grillowanie oraz opalanie drewnem przy wadliwej wentylacji)
DOKSORUBICYNA lek stosowany przy leczeniu nowotworów, antybiotyk o działaniu cytostatycznym, hamuje aktywność SOD
DYSMUTAZA PONADTLENKOWA inaczej: SOD, enzym komórkowy neutralizujący rodniki ponadtlenkowe, rozróżniamy trzy rodzaje SOD: SOD-1, SOD-2, SOD-3, jeden z najważniejszych elementów składowch potencjału antyoksydacyjnego człowieka, jego największe ilości znajdują się w wątrobie
DYSTONIA wykonywanie mimowolnych, niekontrolowanych ruchów albo wyginanie różnych części ciała, najczęściej związane z chorobami neurologicznymi
E
EBV wirus Epsteina - Barr
ECGF patrz: śródbłonkowy czynnik wzrostu
EEG patrz: elektroencefalografia
ELEKTROENCEFALOGRAFIA też: EEG, badanie pozwalające na określenie aktywności oraz częstotliwości fal mózgowych, czyli cykli aktywności elektrycznej mózgu
ENDOTOKSYNA toksyczne substancje wydzielane przez bakterie gram-ujemne, powodują m. in. Zaburzenia metabolizmu składników odżywczych oraz obniżenie fagocytozy, endotoksyny aktywują prozapalny enzym HO-1 (oksygenazę hemową -1)
ENO NO endotelialne, fizjologicznie odpowiada za rozszerzanie naczyń krwionośnych oraz spadek ciśnienia krwi, chroni przed miażdżycą oraz nadciśnieniem
ENTEROCYTY komórki nabłonka błony śluzowej jelita cienkiego i grubego, uczestniczą w procesie wchłaniania składników odżywczych z jelita do krwi oraz pełnią funkcje wydzielnicze (IgA), istotnym źródłem energii dla enterocytów jest kwas masłowy, który produkują z błonnika zasiedlające jelita bakterie probiotyczne
EPA patrz: kwas eikozapentaenowy
EPIGENETYKA nauka, badająca dziedziczne cechy wprowadzone do organizmu poprzez biochemiczne modyfikacje sekwencji DNA lub białek histonowych. Zmiany te warunkują zmienną ekspresję materiału genetycznego (aktywację jednych genów a wyciszenie innych). Poznanie mechanizmów z tym związanych może umożliwić skuteczne leczenie wielu chorób o podłożu genetycznym, w tym genetycznie uwarunkowanch chorób nowotworowych.
ERYTRYTOL alkohol cukrowy, występuje naturalnie np. w gruszkach, truskawkach, czy algach morskich, na skalę przemysłową pozyskiwany w procesie fermentacji, (IG = 0 i niemal 0 kcal),
F
FAD dinukleotyd flawinoadeninowy, biosynteza na bazie ryboflawiny oraz AMP, koenzym np. dla fosforylacji oksydacyjnej i beta-oksydacji kwasów tłuszczowych, FAD jest koniecznym kofaktorem dla dehydrogenazy pirogronianowej
FADH2 zredukowana postać FAD, patrz: FAD
FENOLOWE KWASY rodzaj flawonoidów, do kwasów fenolowych zaliczamy: kwas elagowy (maliny, borówki, owoc granatu, truskawki, winogrona) i kwas ferulowy (ma działanie żółciopędne, szpinak, kapusta, ryż, pszenica, żyto)
FERMENTACJA MLECZANOWA tzw. oddychanie beztlenowe lub anareobowe, zachodzi w cytoplazmie - alternatywny lecz bardzo mało wydajny sposób przekształcenia pirogronianu w mleczan, nasilenie fermentacji prowadzi do wystąpienia kwasicy mleczanowej
FIBRATY leki - pochodne sulfonylomocznika, stosowane przy leczeniu zaburzeń metabolizmu tłuszczu (zmniejszają poziom lipidów we krwi), podobnie jak statyny, aktywują enzym kinaza pirogronianowa (PDK), fibraty hamują też działanie enzymu dehydrogenazy NADH, wprost proporcjonalnie do dawki hamują produkcję energii w mitochondriach, wydaje się, że bezpieczniejszym sposobem na walkę z hiperlipidemią jest redukcja węglowodanów, a w szczególności - fruktozy
FIBROMIALGIA też: FMS, postać wtórnej (nabytej mitochondriopatii), przejawiająca się głównie bólem oraz osłabieniem mięśni, wiele z objawów towarzyszących FMS jest identycznych z CFS (np.. Ogólne zmęczenie, zaburzenia snu, problemy z koncentracją, sztywność mięśni
FILOCHINON witamina K1
FITOSTERYNY związki roślinne o strukturze podobnej do cholesterolu zmniejszają wchłanianie cholesterolu w jelicie cienkim, wiążą też kwasy żółciowe, najważniejszym fitosterolem jest sitosterol, spożywcze źródła fitosteroli to np. owoce głogu, pestki dyni, pestki słonecznika, orzechy włoskie, oleje tłoczone na zimno, ciekawostka: fitosterole są najskuteczniejsze wtedy, gdy spożywamy je razem z cholesterolem
FITOWY, KWAS naturalna substancja roślinna, chroniąca nasiona, występuje w zbożach, warzywach strączkowych, kwas fitowy rozkłada obecny w nasionach enzym fitaza, który ulega aktywacji pod wpływem wody, kwas fitowy wiąże się trwale z minerałami (ma właściwości chelatujące), np. z żelazem, magnezem, wapniem i cynkiem, może powodować ich niedobór, fermentacja drożdżowa nie eliminuje kwasu fitowego, deaktywuje enzymy trypsynę, pepsynę i amylazę
FLAWONOIDY należą do nich m. in. flawonole (np. kwercytyna), izoflawony (np. genisteina) czy katechiny (np. katechina, Galusan epigallokatechiny), pełnią funkcję barwników chroniących przed promieniowaniem UV, przeciwutleniaczy oraz naturalnych insektycydów oraz fungicydów.
FLUPIRTYNA nieopioidowy lek przeciwbólowy, stosowany w przypadku bólu narządów ruchu, antagonista NMDA zwiększa stężenie glutationu oraz hamuje uwalnianie nadtlenków, jak również NOo, w przypadku dużej wrażliwości na stres, której towarzyszą różne nadmierne reakcje, istnieje wskazanie do przyjmowania wieczorem przed snem 100 mg flupirtyny, jednak nie wolno stosować jej przez dłużej niż 2 tygodnie, ponieważ substancja ta wykazuje działanie toksyczne wobec wątroby
FMS patrz: fibromialgia
FOSFATYDYLOSERYNA jeden z fosfolipidów występujących w organizmie człowieka, jeden z podstawowych składników odżywczych dla mózgu, poprawia funkcjonowanie CUN, obniża poziom powysiłkowego kortyzolu
FOSFORAN-5-PIRYDOKSALU aktywna biologicznie postać witaminy B6
FOSFORYLACJA OKSYDACYJNA proces metaboliczny zachodzący w mitochondriach, pozwalający na pozyskanie znacznych ilości energii (w postaci molekuł ATP),
FRATAKSYNA białko obecne w mitochondriach, pełniące decydującą rolę przy syntezie białek zawierających centrum siarkowe lub żelazowe, uczestniczy w metabolizmie żelaza, brak frataksyny powoduje wzrost stężenia żelaza w komórce i prowadzi do stresu oksydacyjnego
FRUKTOZO-1,6-BIFOSFORAN fruktoza ufosforylowana na dwóch pozycjach, allosteryczny aktywator enzymu kinazy pirogronianowej, ostatniego z enzymów biorących udział w glikolizie
FURANY składnik rozpuszczalników, WHO zakwalifikowała tę substancję jako możliwie kancerogenną
FAGOCYTOZA Fagocytoza to proces, w wyniku którego komórka żerna należąca do układu odpornościowego wychwytuje i pochłania np. drobnoustroje. Komórka fagocytująca, czyli fagocyt (komórka żerna), najczęściej przetrawia pochłonięty materiał. Jest to jeden z głównych mechanizmów obronnych przeciw infekcji.
G
GABA patrz: kwas gamma-aminomasłowy
GALAKTOZA cukier prosty, wchodzi w skład cukru mlecznego (laktozy), w produktach spożywczych występuje np. w soi i agarze, ważny składnik mleka matki, metabolizowana tak samo jak glukoza
GALENIKA sposób przygotowywania leków oraz substancji leczniczych z substancji czynnych oraz substancji pomocniczych, galenika może decydować o skuteczności leku, jego szybkości działania oraz ew. skutkach ubocznych
GAMMA, FALE MÓZGOWE fale mózgowe o częstotliwości powyżej 30 do nawet 100 Hz, fale aktywności motorycznej,
GASTRYNA mieszanka wielu peptydów, która spełnia funkcję hormonu, produkowana głównie w żołądku i dwunastnicy, a częściowo - również w mózgu, reguluje wydzielanie soku żołądkowego oraz perystaltykę przewodu pokarmowego
GENISTEINA występuje np. w soi, rodzaj flawonoidów, należy do fitohormonów, ma działanie przeciwpasożytnicze, wydłuża życie pacjentów chorych na chorobę Sanfilippo, ma działanie cytotoksyczne zarówno na komórki zdrowe jak też rakowe, nadmiar genisteiny w diecie kobiet ciężarnych zwiększay ryzyko białaczki u dziecka
GLICEROLO-3-FOSFORAN pośredni metabolit przemiany fruktozy w wątrobie, glicerolo - 3-fosforan może następnie zostać przetworzony na glicerol lub w przypadku zbyt niskiego poziomu ATP - przetworzony na acetylo-CoA. Fruktoza to rodzaj cukru, którego nadmiar bardzo łatwo może zmienić się w tłuszcz
GLIKOLIZA proces metaboliczny zachodzący w cytozolu i prowadzący do rozłożenia cukru (glukozy, skrobi, glikogenu, fruktozy, etc.) na pirogronian oraz inne substancje wraz z pozyskaniem niewielkiej ilości energii w postaci molekuł ATP
GLUKAGON "hormon, antagonista insuliny, reguluje poziom glukozy we krwi ""do góry"", stymuluje glukoneogenezę, stymuluje lipolizę oraz proteolizę, hamuje glikolizę"
GLUKOKORTYKOIDY też: kortykosteroidy, hormony steroidowe produkowane w korze nadnerczy, współregulujące metabolizm białek, węglowodanów oraz lipidów, najważniejszym z tych hormonów jest kortyzol, nadmiar kortyzolu prowadzi do tzw. Choroby Cushinga, natomiast niedobór - do zespołu Addisona, niedobór kortyzolu to również charakterystyczny objaw CFS
GLUKONEOGENEZA proces metaboliczny polegający na biosyntezie glukozy w warunkach zwiększonego zapotrzebowania na glukozę (np. intensywny wysiłek fizyczny, głód). Substraty reakcji: aminokwasy tzw. glukogenne, gliceryna, mleczan, niebezpośrednio: kwasy tłuszczowe o nieparzystej ilości atomów węgla w łańcuchu. Część glukoneogenezy ma miejsce w mitochondriach,
GLUT grupa glikoprotein obecnych w błonach komórkowych, odpowiadających za transport glukozy do wnętrza komórki. Różne rodzaje GLUT wykazują różny stopień wrażliwości na poziom glukozy we krwi. GLUT-5 preferuje fruktoze, GLUT-4 odpowiada za insulinozależny transport glukozy i ulega aktywacji m. in. dzięki wysiłkowi fizycznemu
GLUTAMINA aminokwas endogenny, amid kwasu glutaminowego, otrzymywany na drodze neutralizowania toksycznego amoniaku (amoniak+kwas glutaminowy=glutamina), w postaci glutaminy magazynowany jest w organizmie mocznik, uczestniczy w procesach syntezy puryn, pirymidyn oraz wielu aminokwasów, zapotrzebowanie na glutaminę wzrasta w warunkach stresu, glutamina stymuluje uzupełnianie glikogenu w mięśniach, jest składnikiem ważnego przeciwutleniacza - glutationu
GLUTAMINIAN uczestniczy w szlaku ornitynowym, otrzymywany na drodze reakcji: α-ketoglutaran → szczawiooctan + glutaminian, alanina + α-ketoglutaran → pirogronian + glutaminian, nie należy go mylić z glutaminianem sodu, dodatkiem do żywności:)
GLUTATION tripeptyd (cysteina+glicyna+kwas glutaminowy), naturalny przeciwutleniacz, chroni komórki (zwłaszcza wątroby) przed toksynami, np. uczestniczy w neutralizacji szkodliwych metabolitów rozkładu paracetamolu
GLUTATION ZREDUKOWANY też: GSH, jedyna postać glutationu, która może być wykorzystana przez enzymy mitochondrialne
GSH zob.glutation zredukowany
GSSG zob. utlenione GSH
GTP guanozynotrójfosforan, powstaje w cyklu Krebsa, służy jako przenośnik energii, w procesie fosforylacji oksydacyjnej jest substratem do produkcji ATP
GUANINA rodzaj puryn, jeden z substratów do syntezy DNA
H
HAPTOKORYNA patrz: transkobalamina I
HBA1C hemoglobina glikowana, jeden z parametrów krwi, przydatny w diagnostyce cukrzycy oraz zaburzeń metabolizmu glukozy
HDL "lipoproteina wysokiej gęstości, tzw. ""dobry"" cholesterol"
HEMOGLOBINA czerwony barwnik krwi, odpowiada za przenoszenie tlenu
HENLEGO, PĘTLA patrz: nefronu pętla
HIF1Α patrz: czynnik indukowany hipoksją
HIPOKSJA niefizjologiczny stan w organizmie, w którym dochodzi do czasowego niedotlenienia tkanek, jedną z przyczyn niedoboru tlenu jest zaburzenie transportu tlenu przez krew (ucisk hamujący przepływ krwi, anemia, itp..)hipoksja aktywuje czynnik HIF1α oraz m. in. proces angiogenezy, wymusza przestawienie komórki z oddychania tlenowego na fermentację, hipoksja wprowadza organizm w stan stresu nitrozacyjnego
HISTONY zasadowe białka (zawierające argininę lub lizynę), pełniące funkcje ochronne wobec DNA, niektóre z nich uczestniczą w naprawie DNA
HOLOTRANSKOBALAMINA kobalamina (witamina B12) połączona z białkiem transportującym - transkobalaminą II, aktywna biologicznie forma kobalaminy
HYDROPEROKSYLOWY, RODNIK też: HO2, rodnik wodoronadtlenkowy, utlenia dopaminę, noradrenalinę, adrenalinę, metale przejściowe, glutation, chinony, kwasy tłuszczowe i wywołuje łańcuchową reakcję peroksydacji lipidów
HASHIMOTO Przewlekłe zapalenie gruczołu tarczycy o podłożu autoimmunologicznym
I
IGA patrz: immunoglobulina A
IGE patrz: immunoglobulina E
IGF-1 insulinlike growth factor 1, insulinopodobny czynnik wzrostu, produkowany w odpowiedzi na hormon wzrostu, działanie sygnałowe IGF-1 przypomina działanie insuliny, niski poziom IGF-1 wydaje się wydłużać średnią życia, poziom IGF-1 obniżają polifenole
IGG patrz: immunoglobulina G
IMMUNOGLOBULINA A też: IgA, rodzaj przeciwciał, produkowane najliczniej, występują w osoczu krwi, ślinie, łzach, jelitach, drogach moczowych i drogach oddechowych, podstawowy element odpowiedzi odpornościowej organizmu
IMMUNOGLOBULINA E też: IgE, rodzaj przeciwciał, element systemu obrony organizmu przed pasożytami, indukuje wydzielanie histaminy przez bazofile, IgE odpowiadają za reakcje alergiczne, ilość IgE w organizmie nie jest stała i od ukończenia 20 roku życia maleje wraz z wiekiem, produkowane w limfocytach B, mają krótką długość życia - do pięciu dni, IgE może jako jedyne wiązać się z adipocytami i pobudzać je do wydzielania histaminy (wywoływanie stanó zapalnych), wzrost IgE w organizmie powodują alergeny, szczepionki, wirusy i pasożyty
IMMUNOGLOBULINA G też: IgG, rodzaj przeciwciał, biorący udział w tzw. wtórnej odpowiedzi odpornościowej, jako jedyne mogą przenikać przez ścianę łożyska
INDEKS GLIKEMICZNY (IG) wskaźnik informujący o odpowiedzi glukozowej organizmu po spożyciu danego produktu/posiłku
INDEKS INSULINOWY (FII) wskaźnik określający odpowiedź insulinową organizmu po spożyciu danego produktu/posiłku
INHIBITORY ENZYMÓW substancje chemiczne hamujące aktywność enzymatyczną. Działają one specyficznie na określony fragment cząsteczki enzymu lub tylko na niektóre enzymy. Pod względem charakteru działania rozróżniamy inhibitory odwracalne (np. działanie cyjanku na oksydazę cytochromową) i nieodwracalne (działanie cyjanku na oksydazę ksantynową)
INHIBITORY POMPY PROTONOWEJ też: PPI, leki hamujące wydzielanie kwasu żołądkowego, przepisywane w medycynie klasycznej np.. W przypadku owrzodzenia żołądka lub ochronnie w terapii np.. ASS,
INO NO odpornościowe, fizjologicznie wydzielane przez komórki układu odpornościowego, chroni nas przed bakteriami i wirusami, stymuluje reakcje zapalne
INSULINA hormon trzustkowy, odpowiada za regulację takich procesów metabolicznych jak: lipoliza (hamowanie), glukoneogeneza (hamowanie), proliferacja komórek (nasilanie, stąd m. in. znaczenie kontrolowania poziomu insuliny w leczeniu nowotworów), wchłanianie tryptofanu przez komórki mózgowe(nasilanie), wchłanianie aminokwasówprzez mięśnie (nasilanie), synteza białek (nasilanie) obniża poziom cukru we krwi, antagonista glukagonu, kortyzolu, hormonu wzrostu,
INSULINOOPORNOŚĆ niewrażliwość tkankowych receptorów insuliny na działanie tego hormonu, istotny czynnik ryzyka cukrzycy typu II,
INULINA rodzaj błonnika rozpuszczalnego w wodzie, należy do grupy fruktanów, nie ulega strawieniu przez enzymy, lecz stanowi pożywkę dla bakterii jelitowych, prebiotyk, źródła: cykoria,topinambur, karczoch,cebula
INULINA rodzaj prebiotyku, polisacharyd z rodziny fruktanów, występuje w roślinach (np. Cykoria, karczoch, skorzonera, cebula i czosnek), bogatym źródłem inuliny jest też syrop z agawy, w organizmie ulega rozłożeniu do fruktozy, trawiona nie przez enzymy lecz bakterie jelita grubego, obniża poziom cholesterolu, ma działanie przeciwnowotworowe
K
KALCYTRIOL 1,25-dihydroksycholekalcyferol, aktywna biologicznie postać witaminy D3
KANCEROGEN też: czynnik rakotwórczy, substancja kancerogenna: czynniki przyczyniające się do rozwoju choroby nowotworowej, są to np. niektóre wirusy, niektóre substancje chemiczne, promieniowanie UV, promieniowanie jonizujące, alkohol, dym papierosowy, etc.
KARBOKSYLAZA PIROGRONIANOWA enzym przekształcający pirogronian w szczawiooctan i umożlwiający tym samym włączenie pirogronianu do cyklu Krebsa
KARDIOLIPINA dwufosfatydyloglicerol, jedyny rodzaj fosfolipidów, który jest syntetyzowany w mitochondriach, występuje w wewnętrznej błonie mitochondrialnej (rola uszczelniająca), uczestniczy w łańcuchu oddechowym (reguluje funkcjonowanie enzymu COX-oksydazy cytochromu c)
KATECHOLO-O-METYLOTRANSFERAZA też: COMT, enzym odpowiadający za rozkład hormonów stresu (adrenalina, noradrenalina), mutacje COMT (szacunkowo nawet 80% społeczeństwa) są przeciwwskazaniem dla intensywnego uprawiania sportu,
KERATYNA białko stanowiące element strukturalny np. włosów, paznokci, zrogowaciałego naskórka oraz powstaje głównie z aminokwasów cysteina tyrozyna, metionina
KETOGENEZA proces metaboliczny zachodzący w mitochondriach komórek wątroby, prowadzący do wytworzenia trzech kwasów ketonowych z trójglicerydów lub aminokwasów ketogennych, alternatywny mechanizm zapewniający energię narządom zdanym wyłącznie na glukozę (np. mózg, erytrocyty)
KINAZA KREATYNOWA też: CK, enzym, w razie potrzeby CK generuje z kreatyny molekułę energii ATP. Podwyższona wartość CK sugeruje miopatię obwodową bądź miopatię mięśnia sercowego,
KINAZA MTOR "ang. mammalian target of rapamycin, jej aktywność rośnie wraz z wiekiem, kinaza mTOR jest bardzo aktywna np.w cukrzycy, chorobie Alzheimera, kinaza ta hamuje autofagocytozę, aktywność kinazy mTOR obniża niskokaloryczna dieta lub lek rapamycyna, spadek poziomu kinazy mTOR uwrażliwia komórki nowotworowe na terapię cytostatyczną, wysoki poziom kinazy mTOR = większa ilość uszkodzonych komórek w organizmie
KOBALAMINA witamina B12
KOENZYM A aktywna postać kwasu pantotenowego czyli witaminy B5, niezbędny do wytworzenia w mitochondriach acetylo-CoA (aktywny octan), koenzym A JEST NIEZBĘDNYM czynnikiem pozwalającym na pozyskanie energiiw organizmie
KOENZYM Q10 związek chemiczny aktywnie uczestniczący w mitochondrialnym łańcuchu oddechowym (jako transporter elektronów i kofaktor przy produkcji energii - ATP), antyoksydant, ma również działanie przeciwzapalne
KOFAKTOR "związek chemiczny wprowadzający enzym w stan aktywny, takie jak jony metali czy pewne aniony
KOMPLEKS DEHYDROGENAZY PIROGRONIANOWEJ kompleks trzech enzymów, przekształca pirogronian w acetylo-CoA
KOZŁEK LEKARSKI też: waleriana, napar z tej rośliny ma działanie uspokajające i lekko nasenne, nie uzależna, dodany do kąpieli działa rozkurczowo (przydatny podczas leczenia kolki oraz skurczów jelitowych)
KREATYNA substancja odkładająca się głównie w mięśniach, niewielkie ilości znajdują się też w sercu, nerkach, wątrobie, jej elementem składowym jest kwas octowy, kreatynę aktywuje enzym kinaza kreatynowa, ok.50% biosyntezy z aminokwasów (glicyna+arginina), pozostała część - z pożywienia (mięso, ryby), kreatyna ma potencjalnie działanie antyoksydacyjne, może też chronić mitochondria mięśni przed uszkodzeniami
KREATYNINA pochodna kreatyny (powstaje w wyniku nieenzymatycznego rozkładu kreatyny), która występuje zarówno we krwi jak i w moczu, a która ulega wydaleniu z organizmu wraz z moczem, podwyższony poziom kreatyniny sugeruje choroby nerek,
KSENOBIOTYKI substancje egzogenne (obce) dla naszego organizmu, które w warunkach fizjologicznych w nim nie występują ani nie są przyjmowane wraz z pożywieniem, do ksenobiotyków zaliczamy leki, sztuczne substancje chemiczne oraz trucizny
KSYLITOL naturalny cukier, tzw. Cukier brzozowy, alkohol cukrowy, w smaku bardzo zbliżony do cukru. Znajdziemy go w np. w kalafiorze, malinach, truskawkach czy korze brzozowej, o niskim IG - ok. 8-10
KUMARYNA może powodować marskość wątroby, hamuje proliferację komórek, pochodną kumaryny jest lek warfaryna, w niewielkich ilościach kumarynę zawiera cynamon, daktyle oraz tzw. trawa żubrówka, przyprawa do popularnej w Polsce wódki
KWAS ALFA - LINOLENOWY też: ALA, niezbędny nienasycony kwas tłuszczowy z rodziny kwasów omega - 3, główne źródło to olej lniany, zapotrzebowanie organizmu na niego jest niskie
KWAS DOKOZAHEKSAENOWY też: DHA, jeden z nienasyconych kwasów tłuszczowych z rodziny omega-3, źródło: algi, tłuste ryby pełnomorskie, ale nasz organizm może syntetyzować go również sam (z ALA, jednak ALA wg najnowszych badań nie nadaje się jako substytut DHA!), zapotrzebowanie organizmu na DHA jest wysokie
KWAS EIKOZAPENTAENOWY też: EPA, jeden z nienasyconych kwasów tłuszczowych z rodziny omega-3, nasz organizm może syntetyzować z niego niewielkie ilości DHA, zapotrzebowanie organizmu jest wysokie
KWAS GAMMA-AMINOMASŁOWY też:GABA, aminokwas, neuroprzekaźnik, funkcja: hamowanie sekrecji glukagonu, zmniejszanie pobudzenia, rozluźnianie mięśni, synteza w komórkach beta trzustki (tych samych, które produkują insulinę) z glutaminianu, synteza powiązana z cyklem Krebsa, GABA metabolizowane jest w mitochondriach w ramach tzw. procesu GABA shunt
KWAS LINOLOWY niezbędny nienasycony kwas tłuszczowy z rodziny kwasów omega - 6, najbogatsze źródło to olej lniany i słonecznikowy oraz tłuszcze zwierzęce
KWAS LIPONOWY kwas - alfa - liponowy, nasycony kwas tłuszczowy, kofaktor jednego z enzymów kompleksu dehydrogenazy pirogronianowej, kofaktor reakcji dekarboksylizacji kwasów ketonowych, przeciwutleniacz, ma zdolność regenerowania witaminy C oraz E, może chelatować metale
KWASICA KETONOWA nadmierny spadek pH krwi, wywołany nadmiernym wzrostem stężenia produktów metabolizmu tłuszczów czyli ciał ketonowych (tzw. ketonów). Ciała ketonowe mają odczyn kwaśny i obniżają tym samym pH krwi, kwasica ketonowa może pojawić się jako skutek cukrzycy typu 2 lub diety ketogennej (ketodiety)
KWASICA METABOLICZNA niefizjologiczny stan zaburzenia gospodarki kwasowo - zasadowej w organizmie, związany z nadmiernym obniżeniem pH krwi (potocznie mówimy, że krew staje się kwaśna), rodzaje to np. kwasica ketonowa, kwasica alkoholowa, kwasica mleczanowa
KWASICA MLECZANOWA stan nadmiernego nagromadzenia mleczanów w organizmie (tzw. Zakwaszenie mięśni), kwasica mleczanowa blokuje działanie wielu enzymów, może być spowodowana np. niewydolnością cyklu Krebsa, niewydolnością kompleksu dehydrogenazy pirogronianowej, zatorem pirogronianowym
KWASU MLEKOWEGO CYKL patrz: Corich cykl
KWAS MLEKOWY Kwas mlekowy powstaje w produktach spożywczych otrzymywanych przez fermentację mlekową. Kwas mlekowy racemiczny (racemat) wspomaga procesy regeneracji nabłonków przewodu pokarmowego, zapobiega niestrawności, wykazuje właściwości prebiotyczne i probiotyczne.
KATALAZA enzym z grupy oksydoreduktaz, który katalizuje proces rozkładu nadtlenku wodoru do wody i tlenu
Ł
ŁAŃCUCH ODDECHOWY tzw. łańcuch transportu elektronów, mitochondrialny kompleks pięciu enzymów przekształcających otrzymane w cyklu Krebsa NADH i FADH2 na cząsteczki energii ATP
L
LDL "lipoproteina niskiej gęstości, tzw. ""zły"" cholesterol"
LEKTYNY białka, które wiążą węglowodany, naturalne substrancje roślinne, mające chronić je przed szkodnikami, rodzajem lektyn jest gluten. Lektyny występują w dużych ilościach w zbożach (zarówno gluetnowych jak też bezglutenowych) i mogą wywoływać reakcje odpornościowe. Lektyny niszczą komórki nabłonka jelitowego
LEPTYNA "hormon ""sytości"" wydzielany przez adipocyty białej tkanki tłuszczowej, hamuje sekrecję neuropeptydu Y, odpowiedzialnego za pobudzanie apetytu"
LEPTYNOOPORNOŚĆ niewrażliwość receptorów leptyny w komórkach mózgowych na leptynę
LIGAND też: podstawnik, w sensie biochemiczno-medycznym: substancja, która łączy się z receptorem modyfikując jego działanie (agonista - aktywuje, antagonista - hamuje/blokuje, modulator allosteryczny - nasila działanie agonisty lub antagonisty)
LIGNANY jeden z rodzajó polifenoli, mają właściwości estrogenne oraz antyoksydacyjne, występują np. w siemieniu lnianym, nasionach sezamu, walerianie
LIKOPEN przeciwutleniacz z rodziny karotenoidów, nie ulega przekształceniu w retinol, zapobiega tworzeniu skrzepów oraz ma działanie antynowotworowe, jego bogatym źródłem są pomidory (zwłaszcza poddane obróbce termicznej), czerwone grejpfruty, arbuz, rozpuszczalny w tłuszczach
LIMONINA substancja zawarta w owocach cytrusowych oraz ich pestkach, ma działanie przeciwgrzybicze, neuroochronne
LINDAN rodzaj pestycydów, hamuje aktywność SOD
LINDANY rodzaj pestycydów, hamuje aktywność SOD
LIPAZA enzym odpowiedzialny za rozkład estrów oraz alkoholi, wyróżniamy np. lipazę żołądkową, trzustkową, jelitową, wątrobową
LIPOLIZA rozkład trójglicerydów na kwasy tłuszczowe oraz glicerol
LIZOSOM organellum komórkowe o kwaśnym pH (=5), odpowiadające za rozkład białek, tłuszczów, węglowodanów, kwasów nukleinowych, to tutaj przebiega proces autofagii i endocytozy (oczyszczanie komórek z uszkodzonych,martwych lub niepotrzebnych części)
M
MALONOWY, DIALDEHYD też: MDA, patrz: dialdehyd malonowy
MALTODEKSTRYNA rodzaj dekstryny, mieszanka oligo- i polisacharydów, ma lekko słodki smak i wchłania się równie szybko jak glukoza, w przemyśle spożywczym służy jako emulgator i stabilizator
MAŚLAN patrz: masłowy, kwas
MASŁOWY, KWAS też: maślan, najprostszy kwas tłuszczowy, obecny np.w maśle, ma korzystny wpływ na pH jelit oraz wspomaga ruchy jelitowe, w naturalny sposób powstaje jako produkt uboczny metabolizmu bakterii probiotycznych
MCS patrz: zespół wrażliwości na wielorakie substancje chemiczne
MDA patrz: dialdehyd malonowy
MDR – P glikoproteina P, tzw. białko odporności wielolekowej, obecna w komórkach bariery krew - mózg, chroni komórki mózgowe przed szkodliwym działaniem ksenobiotyków oraz szkodliwych metabolitów, aktywność wymaga obecności ATP
MEDYCYNA MITOCHONDRIALNA zajmuje się diagnozowaniem oraz leczeniem pierwotnych/wtórnych uszkodzeń lub dysfunkcji mitochondriów czyli mitochondriopatii, to medycyna, która spogląda na pacjenta w sposób holistyczny oraz jest skuteczna przy terapii wielu chorób, w szczególności przewlekłych oraz wielonarządowych, ponieważ schorzenia te wiążą się z zaburzeniami funkcjonowania organelli komórkowych pozyskujących w organizmie energię.
METYLACJA zapewnia biodostępność witamin (zwł. Wit. B12 oraz kwasu foliowego) w organizmie, szacunkowo: 40-50% populacji cierpi z powodu zaburzeń metylacji, dla nich wskazana jest suplementacja metylowanymi (aktywnymi) składnikami odżywczymi, czyli metylokobalaminą oraz 5-MTHF, metylacja DNA hamuje transkrypcję genów
METYLOKOBALAMINA aktywna biologicznie postać witaminy B12 (kobalaminy) z podstawioną grupą metylową, w tej formie może zostać bezpośrednio wykorzystana przez organizm
MITOCHONDRIUM organelle komórkowe komórek, odpowiadające za szereg procesów w organizmie, m. in.: pozyskiwanie energii (beta - oksydacja, cykl Krebsa, fosforylacja oksydacyjna, łańcuch oddechowy, ketogeneza), oczyszczanie i odtruwanie organizmu (np. rozkład aminokwasów, rozkład amoniaku-częściowo), synteza materiału budulcowego (kardiolipiny) i wiele innych, mitochondria posiadają własne mtDNA oraz mtRNA, sprawnie działające mitochondria TO PODSTAWA DOBREGO ZDROWIA ORAZ DOBREGO SAMOPOCZUCIA
MITOFAGIA szczególna postać autofagocytozy: proces, w którym stare, uszkodzone mitochondria ulegają rozłożeniu, natężenie mitofagii spada wraz z wiekiem, a nasila je - niskokaloryczna dieta oraz umiarkoway wysiłek fizyczny
MLECZAN też: kwas mlekowy, produkt fermentacji mlekowej, zachodzącej w cytozolu komórki (rozkład pirogronianu bez udziału tlenu przy udziale enzymu dehydrogenaza mleczanowa) uwaga: komórka przestawia się na fermentację w warunkach niedoboru NAD+ jako kofaktora reakcji oksydacji, z mleczanu możemy ponownie uzyskać pirogronian oraz glukozę (proces glukoneogenezy), synteza mleczanu rośnie wraz z niedotlenieniem organizmu, podczas choroby nowotworowej, w stanach hipoksji oraz przy zaburzeniach ze strony kompleksu dehydrogenazy pirogronianowej
MRNA matrycowy (informacyjny) kwas rybonukleinowy
MRNA gronkowiec złocisty odporny na metycyklinę
MTDNA DNA mitochondrialne składa się z kolistej cząsteczki DNA, koduje 13 białek łańcucha oddechowego oraz 24 rodzaje RNA, mutacje mtDNA to jedna z przyczyn pierwotnej/wtórnej mitochondripatii, mtDNA podlega dziedziczeniu ze strony matki
MTHFR gen kodujący enzym reduktaza metylenotetrahydrofolianu, enzym ten pozwala na otrzymanie 5-MTHF (5-metylotetrahydrofolian, aktywna postać kwasu foliowego) niezbędnego do rozkładu homocysteiny do metioniny, przy mutacji tego genu organizm człowieka nie jest w stanie wykorzystywać kwasu foliowego oraz rozkładać homocysteiny
MTNO NO mitochondrialne, reguluje takie procesy komórkowe jak proliferacja, apoptoza czy autofagocytoza komórek
MTRNA mitochondrialny kwas rybonukleinowy
N
NAD dinukleotyd nikotynoamidoadeninowy, bierze udział w procesach oddychania komórkowego (np. glikolizie), jego utleniona postać (NAD+ jest kofaktorem dla oksydaz), zaś postać zredukowana to koenzym dla I enzymu łańcucha oddechowego, w organizmie człowieka syntetyzowany głównie w wątrobie z witaminy B3 lub na drodze rozkładu aminokwasu tryptofanu
NAD+ utleniona postać NAD, patrz: NAD
NADH zredukowana postać, bogata w energię postać NAD, patrz: NAD
NADPH też: dinukleotyd nikotynoamidoadeninowy, tzw. Siła redukcyjna, akceptor elektronów oraz protonów w oddychaniu komórkowym, koenzym dla enzymów: oksydoreduktaz
NADTLENEK WODORU też: H2O2, jeden z rodników tlenowych, za neutralizację H2O2 w naszym organizmie odpowiadają m. in. następujące enzymy mitochondrialne: peroksydaza glutationowa, katalaza, peroksydaza cytochromu c,
NADTLENOAZOTYN ONOO-, najbardziej agresywny rodnik azotowy, powoduje peroksydację lipidów, niszczy barierę krew - mózg, aktywuje i nasila kaskadę stanu zapalnego, prowadzi do wystąpienia stresu nitrozacyjnego
NEFRONU, PĘTLA też: pętla Henlego, część kanalika nerkowego odpowiadająca za zagęszczanie moczu oraz wchłanianie znacznej części jonów potasowych, sodowych i wapniowych.
NFKB czynnik transkrypcyjny, aktywujący cytokiny stanu zapalnego i inicjujący stan zapalny w organizmie
NIACYNA witamina B3
NIESTEROIDOWE LEKI PRZECIWZAPALNE też: NLPZ, grupa leków przeciwzapalnych, przeciwbólowych i przeciwgorączkowych, których działanie polega na hamowaniu enzymu cyklooksygenaza prostaglandynowa (COX, jednej z jego izoform lub obu) NLPZ to np. aspiryna (kwas acetylosalicylowy), diklofenak, ibuprofen, meloksykam
NIEZBĘDNE NIENASYCONE KWASY TŁUSZCZOWE też: NNKT, egzogenne kwasy tłuszczowe, których nasz organizm nie jest w stanie syntetyzować samodzielnie, np.. Kwas linolowy oraz kwas alfa - linolenowy i których musimy dostarczać sobie wraz z pożywieniem. Na bazie tych kwasów możemy następnie syntetyzować inne (endogenne) kwasy tłuszczowe, NNKT są bardzo wrażliwe na oksydację oraz peroksydację, stanowią element strukturalny błony mitochondrialnej,
NLPZ patrz: niesteroidowe leki przeciwzapalne
NMDA metylowa pochodna kwasu asparaginowego, aktywuje neuronalne receptory kanałów przepuszczających wapń, sód i potas, receptor NMDA jest aktywowany przy udziale glutaminianu, receptor NMDA deaktywują jony magnezu, antagonisty receptora NMDA blokują aktywację tego receptora
NNO NO neuronalne, fizjologicznie obecne w obrębie neuronów, gdzie pełni rolę neuroprzekaźnika
O
OKSYDAZA CYTOCHROMU C też: oksydaza cytochromowa, kompleks IV łańcucha oddechowego, przenosi jony H+ z cytochromów c na tlen, tworząc wodę, wrażliwa na siarkowodór, tlenek węgla, cyjanek
OKSYDOREDUKTAZY enzymy katalizujące procesy utleniania lub redukcji substratu.
OKSYGENAZA HEMOWA 1 też: HO-1, enzym aktywowany przez oksydanty, endotoksyny, stany zapalme, cytokiny prozapalne, hipoksję lub metale ciężkie, prowadzi do zredukowania wolnego hemu we krwi a tym samym osłabienia stresu oksydacyjnego i odpowiedzi zapalnej, wykazuje ochronne działanie wobec komórek
ORAC patrz: pojemność antyoksydacyjna organizmu
OROTOWY, KWAS niezbędny kofaktor do metabolizowania kwasu foliowego i witaminy B12 oraz do syntezy DNA/RNA z pirymidyn, spożywcze źródła to m. in. serwatka, mleko acidofilne i warzywa korzeniowe
OSTROPEST PLAMISTY roślina lecznicza bogata w sylimarynę, patrz: sylimaryna
OŚ HPA Układ podwzgórze-przysadka-nadnercza umożliwia adaptację organizmu do warunków stresowych. Oś HPA kontroluje wydzielanie glikokortykosteroidów z kory nadnerczy do krwi. Zaburzenia osi HPA występują w wielu chorobach m.in. depresji, pourazowych zaburzeniach stresowych (PTSD). Aktywność układu podwzgórze-przysadka-nadnercza jest regulowana przez liczne układy neuroprzekaźnikowe, m.in. glutaminianergiczny, GABA-ergiczny, serotoninergiczny oraz neurosteroidy.
P
PEKTYNY rodzaj błonnika rozpuszczalnego w wodzie, należy do grupy polisacharydów,prebiotyk, bogatym źródłem pektyn są jabłka, owoce cytrusowe (zwłaszcza biała część pod skórką!), morele, marchew
PEPSYNA enzym żołądkowy (występuje w soku żołądkowym) odpowiedzialny za trawienie białek
PEPTYDY powstaja przez połączenie dwóch lub więcej cząsteczek aminokwasów. Oligopeptydy = <10 aminokwasów, polipeptydy = <90 - 100 aminokwasów, białka> 90 - 100 aminokwasów
PEROKSYDAZY enzymy katalizujące reakcje rozkładu nadtlenku wodoru
PET pozytonowa emisyjna tomografia komputerowa, nowoczesna metoda badań diagnostycznych
PIEPRZ METYSTYNOWY też: kava-kava, roślina uprawiana na wyspach Pacyfiku, z której napar o lekko gorzkim smaku ma działanie relaksujące, uspakajające, rozluźniające mięśnie i zmniejszające agresję, dotychczas nie stwierdzono, aby powodowała uzależnienie, w Polsce nielegalna, w Niemczech od 2014 roku dopuszczona do obrotu, może wywoływać swędzenie/mrowienie okolic intymnych
PIROFOSFORAN TIAMINY aktywna postać witaminy B1
PIROGRONIAN produkt zachodzącej w cytozolu reakcji glikolizy, powstaje z glukozy, po przekształceniu w Acetylo-CoA (dehydrogenaza pirogronianowa) lub w szczawiooctan (karboksylaza pirogronianowa), zostaje włączony jako substrat do cyklu Krebsa, w warunkach beztlenowych pirogronian ulega zmetabolizowaniu do mleczanu lub etanolu, w wyniku transaminacji z pirogronianu otrzymujemy aminokwas - L-alaninę
PIRYDOKSYNA witamina B6
PIRYMIDYNY związki biorące udział w syntezie DNA oraz RNA, do pirymidyn zaliczamy: cytozynę, tyminę i uracyl), przy czym do biosyntezy DNA/RNA z pirymidyn niezbędny jest kwas orotowy
PLUSKWICA GRONIASTA tradcyjnie używana w łagodzeniu klimakterium oraz dolegliwości okołomiesiączkowych, nerwobóli, może być uprawiana w ogrodzie
POCHP przewlekła obturacyjna choroba płuc
PODSTAWNIK patrz: ligand
POJEMNOŚĆ ANTYOKSYDACYJNA ORGANIZMU tzw. ORAC, ang. Oxygen Radical Absorbance Capacity, zdolność organizmu do neutralizowania wolnych rodników tlenowych, można ją zwiększyć przy pomocy egzogennych substancji antyoksydaycjnych (tzw. Przeciwutleniaczy)
POLIFENOLE naturalne fitoskładniki odżywcze, czyli substancje pochodzenia roślinnego, o silnym działaniu antyoksydacyjnym i przeciwnowotworowym, wspomagają też pracę układu krążenia należą do nich: flawonoidy oraz lignany
POLISACHARYDY cukry złożone, wyróżniamy
POSZARPANE CZERWONE WŁÓKNA RRF (ragged red fasern), jeden z charakterystycznych objawów mikroskopowych występowania mitochondriopatii, uwaga: brak RRF NIE WYKLUCZA cytopatii mitochondrialnej!
PPI patrz: inhibitory pompy protonowej
PRODUKT ZAAWANSOWANEJ GLIKACJI patrz: AGE
PROTEAZY enzymy katalizujące hydrolizę wiązań peptydowych (w uproszczeniu: rozkładające białka), działanie proteaz pobudza nadmiernie np. kwasicę mleczanową
PROTEOLIZA rozkład białek na aminokwasy oraz peptydy
PRZECIWUTLENIACZE patrz: antyoksydanty
PURYNY pochodne puryn to alkaloidy (np. kofeina, teobromina), metabolity (np.. Kwas moczowy) oraz nukleotydy (puryny są podstawą dwóch zasad azotowych tworzących DNA i RNA),
Q
QTC "skorygowana o częstotliwość akcji serca wartość odstępu QT, oznaczającego czas trwania repolaryzacji komór sercowychw
R
REAKCJA ANAPLEROTYCZNA reakcja dopełniająca cykl Krebsa, wiąże się z katabolizmem aminokwasów na substraty niezbędne do przebiegu tego cyklu, np. rozkład kwasu asparaginowego na szczawiooctan lub tyrozyny na fumaran, etc.
REPERFUZJA następujące po okresie niedotlenienia przywrócenie dopływu tlenu do tkanek, prowadzi do wystąpienia stresu oksydacyjnego i inicjuje stany zapalne (np. wydzielanie białka S-100), w odpowiedzi na stres oksydacyjny organizm nasila syntezę tlenku azotu NO, co nasila stres nitrozacyjny (dochodzi do wytworzenia nadtlenoazotynu ONOO)
RESWERATROL przeciwutleniacz i łagodny środek antymykotyczny, aktywuje SIRT1, występuje w niektórych gatunkach czerwonego wina, orzeszkach ziemnych, czarnej porzeczce
RÓŻENIEC roślina - adaptogen, wykazuje skuteczne działanie antystresowe
RYBOFLAWINA witamina B2
RYBOZA pięciowęglowy cukier prosty, stanowi element strukturalny np. koenzymu A, RNA, ADP, ATP, NAD, FAD, witaminy B2 i B12, powstaje podczas reakcji szlaku pentozofosforanowego
REAKCJA AUTOIMMUNOLOGICZNA odpowiedź ze strony układu immunologicznego skierowana przeciwko własnym zdrowym komórkom lub tkankom.
S
S-100, BIAŁKA rodzina białek wiążących wapń, wzrost ich poziomu wiąże się z procesami zapalnymi (włącznie z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego), urazami lub udarem mózgu a nawet chorobami nowotworowymi (nowotwory mózgu, prostaty, czerniak)
SAPONINY białka, naturalne substancje roślinne, mające chronić je przed szkodnikami, zwłaszcza grzybami, mają właściwości zmydlające, częściowo odporne na gotowanie. Saponiny kryją się m. in. w ziarnie soi, komosie ryżowej, oliwkach, pomidorach. W organizmie człowieka niszczą (dosłownie rozrywają) czerwone krwinki (erytrocyty) oraz podobnie jak lektyny uszkadzają komórki nabłonka jelitowego
SIRT3 jedna z siedmiu sirtuin, obecna w mitochondriach, hamuje apoptozę mitochondriów, pobudza metabolizm mitochondrialny (np. beta-oksydację kwasów tłuszczowych)
SIRTUINY białkowe enzymy z grupy deacetylaz, sirtuiny mają m. in. Zdolność hamowania działania czynnika HIF1α, sirtuiny aktywuje restrykcja kaloryczna oraz wysiłek fizyczny
SOD patrz: dysmutaza ponadtlenkowa
SOD-1 dysmutaza ponadtlenkowa 1 występuje w cytoplazmie komórkowej, składa się z części białkowej oraz centrum aktywnego, które tworzą dwa metale: cynk (Zn) oraz miedź (Cu)
SOD-2 dysmutaza ponadtlenkowa 2 występuje w mitochondriach, składa się z części białkowej oraz centrum aktywnego, które tworzy mangan (Mn)
SOMATOLIBERTYNA hormon podwzgóza pobudzający przysadkę do uwalnienia hormonu wzrostu, uwalnianie somatolibertyny sprzyja fazie głębokiego snu, somatolibertynę wydzielają też komórki raka trzustki
SOMATOSTATYNA hormon trzustki oraz jelit, hamuje sekrecję somatolibertyny w podwzgórzu, somatostatyna jest wydzielana podczas trawienia, sekrecję tego hormonu pobudza cAMP
SSRI grupa leków inhibitorów zwrotnego wychwytu serotoniny
STATYNY leki - inhibitory enzymu reduktazy HMG-CoA, stosowane razem z fibratami mogą wywoływać miopatię, ich naturalnym źródłem jest sfermentowany czerwony ryż oraz pleśń grzybów pleśniowych,
STRES NITROZACYJNY patologiczna stan organizmu, w którym ilość wytwarzanych rodników azotowych przekracza fizjologiczne stężenie NO (ważnego neurotransmittera oraz antyoksydantu) w organizmie, wywołuje m. in. Kaskadę stanu zapalnego, jedna z przyczyn mitochondriopatii
STRES OKSYDACYJNY patologiczna stan organizmu, w którym ilość wytwarzanych rodników tlenowych przekracza pojemność antyoksydacyjną organizmu, jedna z przyczyn uszkodzeń mitochondriów
SUKRALOZA sztuczny słodzik, E955, pochodna chloru, pierwotnie powstał jako pestycyd
SYLIMARYNA roślinny kompleks flawoligandów, ma działanie rozkurczowe, żółciopędne, detoksykujące, przeciwzapalne i antyoksydacyjne, obniża poziom cholesterolu, wywiera dobroczynny wpływ na wątrobę, hamuje podziały komórkowe w chorobach nowotworowych
SZCZAWIOOCTAN otrzymywany z pirogronianu przy udziale enzymu karboksylaza pirogronianowa, obok acetylo-CoA podstawowy substrat cyklu Krebsa, pozwalającego finalnie na uzyskanie dużych ilości energii (molekuł ATP)
SIBO Zespół przerostu flory bakteryjnej w jelicie cienkim. Powoduje zaburzenia trawienia oraz wchłaniania, zwłaszcza witaminy B12 i tłuszczów.
Ś
ŚRÓDBŁONKOWY CZYNNIK WZROSTU też: VEGF, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, jego uwalnianie stymuluje m. in. Czynnik indukowany hipoksją, VEGF pobudza angiogenezę, wysoki poziom VEGF sugeruje proces tworzenia metastaz nowotworowych
T
T3 patrz: trijodotyronina
T4 patrz: tyroksyna
TEOBROMINA roślinny alkaloid (źródło: kakao), pochodna puryn, hamuje rozkład cAMP w organizmie, rozszerza naczynia krwionośne, działanie przeciwkaszlowe i antyastmatyczne
THETA, FALE MÓZGOWE fale mózgowe o częstotliwości od 4 do 7 Hz, fale medytacji, hipnozy i marzeń sennych
TIAMINA witamina B1
TLENEK AZOTU (NO) w organizmie człowieka pełni formę neuroprzekaźnika oraz regulatora wielu procesów: np. krążenia (poszerzanie naczyń krwionośnych), stanów zapalnych, w nadmiarze prowadzi do wystąpienia stresu nitrozacyjnego i powoduje wtórne mitochondriopatie
TORSADE DE POINTES patrz: wielokształtny częstokurcz komorowy
TRANSKOBALAMINA I też: haptokoryna, białko transportujące witaminę B12 we krwi, transkobalamina I przechwytuje szkodliwe dla organizmu analogi kobalaminy i przenosi je do wątroby
TRANSKOBALAMINA II "białko transportujące witaminę B12 we krwi, kobalamina jest aktywna biologicznie tylko w połączeniu z transkobalaminą II (""zestaw"" ten nazywamy holotranskobalaminą i stanowi on ok.25% całej puli witaminy B12 w organizmie), mutacje genu kodującego transkobalaminę II prowadzą do deficytu witaminy B12 w komórkach, przy prawidłowym stężeniu kobalaminy we krwi"
TRIJODOTYRONINA też: T3, pobudza aktywność enzymów mitochondrialnych, nasilając metabolizm głównie węglowodanów i tłuszczów, nasila glukoneogenezę = antagonista insuliny, nasila termogenezę, fizjologicznie pobudza lipolizę, niedobór wiąże się często z niedoczynnością tarczycy, >50% masy cząsteczkowej T3 stanowi jod, T3 jest tylko w ok.20% syntetyzowane w tarczycy, pozostałych 80% jest syntetyzowanych z T4 w wątrobie, nerkach i innych tkankach docelowych
TRÓJGLICERYDY wolne kwasy tłuszczowe + glicerol, tłuszcze są magazynowane w naszym organizmie w formie trójglicerydów
TRYPSYNA enzym trzustkowy odpowiedzialny za trawienie białek
TYMINA rodzaj pirymidyn, jeden z substratów do syntezy DNA/RNA
TYROKSYNA też: T4, hormon wytwarzany w komórkach tarczycy z aminokwasu tyrozyna, pobudza lipolizę, zwiększa wydzielanie i nasila działanie somatotropiny oraz glikokortykoidów (hormonów sterydowych), substrat do syntezy T3 w wątrobie i innych tkankach, w organizmie występuje w znacznie większych ilościach od T3, ale działa wolniej i słabiej
U
U, ZAŁAMEK jego obecność na wydruku badania EKG może sugerować niedobór potasu i/lub magnezu, a nawet udar mózgu, niekiedy występuje razem z wydłużonym okresem QTc
URACYL rodzaj pirymidyn, jeden z substratów do syntezy DNA/RNA
UTLENIONE GSH 98% GSH występuje w przestrzeni komórkowej jako GSSG. Ponowna aktywacja glutationu jest możliwa dzięki enzymowi reduktaza glutationowa, aktywacja ta ma miejsce w mitochondriach, przy czym utlenianie GSH wymusza dodatkowo stres oksydacyjny, dlatego w warunkach stresu oksydacyjnego bezpośrednia suplementacja glutationu nie ma sensu (GSH szybko zmieni się w GSSG i stanie się nieaktywne)
V
VEGF patrz: śródbłonkowy czynnik wzrostu
W
WIELOKSZTAŁTNY CZĘSTOKURCZ KOMOROWY też: Torsade de pointes, u chorych osłabienie mięśnia sercowego jest zrekompensowane wzrostem pulsu. Obserwuje się wzrost pulsu spoczynkowego (od 90 do 120/ minutę), bezdech podczas wysiłku fizycznego i dodatkowe uderzenia serca
WOLNE RODNIKI Wolne rodniki to atomy, grupy atomów lub cząsteczki zawierające niesparowane elektrony, przez co posiadają wysoka aktywność chemiczna i w nadmiarze mogą uszkadzać białka, tłuszcze a nawet DNA. Przyczyniają się do powstawania stresu oksydacyjnego i nitrozacyjnego.
Z
ZESPÓŁ PRZEWLEKŁEGO ZMĘCZENIA też: CFS, chronic fatigue syndrom, najcięższa postać mitochondriopatii, jej wczesnym stadium bywa zespół wyczerpania (burn - out), wiąże się z ogromnymi deficytami energetycznymi w organizmie, co zaburza funkcjonowanie wielu narządów oraz układów narządów, przyczyna: przewlekły silny stres oksydacyjny oraz nitrozacyjny, CFS towarzyszą liczne schorzenia wielonarządowe oraz wieloukładowe, np. MCS, FMS
ZESPÓŁ WRAŻLIWOŚCI NA WIELORAKIE SUBSTANCJE CHEMICZNE też: MCS, multiple chemical sensitivity, nadmierna wrażliwość organizmu chorego na ksenobiotyki, przyczyna: mitochondriopatia, MCS najczęściej współwystępuje z innymi schorzeniami, głównie: CFS
ZWYRODNIENIE PLAMKI ŻÓŁTEJ też: AMD, choroba degeneracyjna elementu siatkówki oka - plamki żółtej, prowadsząca do utraty wzroku
Przeglądaj według alfabetu
4 5 A B C D E F G H I K Ł L M N O P Q R S T U V W Z
Redakcja:
mail: redakcja@mito-med.pl
Reklama:
mail: reklama@mito-med.pl
2017 © Mito Med