Selen właściwości i działanie. Poznaj 10 korzyści selenu

Przedstawiamy najnowsze ustalenia na temat roli selenu dla zachowania optymalnego zdrowia.

10 korzyści wynikających z selenu

Selen jest niezbędnym minerałem potrzebnym do zachowania optymalnego zdrowia. Jego odpowiedni poziom może zrównoważyć działanie układu odpornościowego, rytm dobowy czy wspierać funkcje reprodukcyjne. W tym artykule przedstawiamy najnowsze ustalenia na temat roli selenu.

Czym jest selen?

Selen to minerał, którego potrzebujemy codziennie w śladowych ilościach dla zachowania zdrowia. Jest kluczowym składnikiem chroniącym nasz organizm przed stresem oksydacyjnym, wolnymi rodnikami i stanami zapalnymi, a także niezbędnym dla układu odpornościowego i zdrowego wyglądu. Niezastąpiony w chorobach tarczycy, gdyż bierze udział w wytwarzaniu hormonów.

Badania dowodzą, że spożywanie odpowiednich ilości selenu ma wiele korzyści zdrowotnych [1].

Selen aktywuje jeden z głównych enzymów antyoksydacyjnych – reduktazę glutationową. W połączeniu z białkami tworzy selenoproteiny które, zmniejszają stan zapalny, wspomagają zdrowy układ odpornościowy i tarczycę [2, 3].

Rośliny pozyskują selen z gleby, dzięki temu selen jest obecny z naszej diecie, ale ściśle zależy od zawartości tego minerału w glebach. Stężenie selenu w glebach zależy od skażenia środowiska, żyzności gleby i szerokości geograficznej, dlatego w zależności od położenia geograficznego, niektórzy mogą cierpieć na niedobór selenu [4].

Selen a mitochondria

Selen to ważny pierwiastek dla mitochondriów, który pozwala zachować ich prawidłowe funkcje [5].
Ponadto selen aktywuje silne enzymy przeciwutleniające, które chronią komórki oraz mitochondria przed wolnymi rodnikami [6].

Włączenie selenu w celu wytworzenia aminokwasu selenocysteiny ma zasadnicze znaczenie dla syntezy selenoprotein, które utrzymują homeostazę komórkową, regulują funkcje mitochondriów i ich biogenezę [7, 8].

Selen – właściwości i działanie

Selen redukuje stres oksydacyjny i wolne rodniki

Występuje we wszystkich komórkach organizmu i w znacznym stopniu chroni je przed wolnymi rodnikami i stresem oksydacyjnym. Jego mechanizm ochronny polega na odzyskiwaniu glutationu – silnego antyoksydantu działającego przeciwko wolnym rodnikom [9].

Selen aktywuje peroksydazę glutationową (GSH – Px) i dysmutazę ponadtlenkową (SOD), które chronią komórki oraz mitochondria przed wolnymi rodnikami – ROS [10].

Niedobór selenu i zmniejszona aktywność peroksydazy glutationowej nasilają peroksydację lipidów (utlenianie lipidów obecnych w błonach mitochondriów), co nasila stres oksydacyjny i stany zapalne [Kuklinski. B. Mitochondria […] 2017].

Selen wchodzący w skład selenoprotein zmniejsza stres oksydacyjny poprzez zmniejszanie reakcji zapalnych, zwiększoną ochronę antyoksydacyjną i transport elektronów w łańcuchu oddechowym w mitochondriach [11].

Selen może osłabiać stany zapalne

Selen przynosi wiele korzyści osobom z niskim poziomem antyoksydantów, stanami zapalnymi lub problemami autoimmunologicznym [12].

Selen hamuje czynnik transkrypcyjny NF-kB, który bierze udział w powstawaniu stanów zapalnych [13]. 

Hamuje także wytwarzanie prozapalnych cytokin: interleukiny-6 i TNF-alfa [14] oraz może obniżać nieprawidłowo wysoki poziom IL-8 i TNF-alfa [15].

Odpowiednie spożycie selenu podnosi poziom selenoprotein, które są pomocne w obniżaniu markera zapalnego CRP [16].

Selen jest ważny dla funkcjonowania tarczycy

Tarczyca jest narządem o najwyższej zawartości selenu [17]. Selen jest niezbędny do wytwarzania hormonu tarczycy T3 oraz konwersji T4 do T3 odpowiadających za metabolizm [18].  

Suplementacja selenem pomaga w chorobie Hashimoto (autoimmunologicznym zapaleniu tarczycy), która często prowadzi do niedoczynności tarczycy. W badaniach klinicznych selen poprawił nastrój, ogólne samopoczucie i specyficzne dla choroby przeciwciał przeciwko peroksydazie tarczycy (TPO) u osób z Hashimoto [19].

Zarówno u pacjentów z Hashimoto z wysokim poziomem przeciwciał anty-TPO suplementacja selenem obniżyła ich poziom i poprawiła strukturę gruczołu tarczycy [20].

U kobiet w ciąży może występować subkliniczna niedoczynność tarczycy – łagodnie zmniejszona czynność tarczycy i zwiększone TSH. W badaniu na grupie ponad 300 kobiet w ciąży niższe poziomy selenu we krwi były związane z osłabieniem funkcji tarczycy i jej uszkodzeniami. Suplementacja selenu w postaci selenometioniny pomogły przywrócić zdrowie tarczycy [21].

Selen wzmacnia układ immunologiczny

Przy prawidłowym poziomie selenu odporność komórkowa będzie silniejsza.

Niedobory selenu osłabiają prawidłową odpowiedź immunologiczną organizmu. Zwiększone spożycie selenu stymuluje układ odpornościowy, nawet u osób, które nie mają niedoborów. Limfocyty osób, które uzupełniły selen (200 µg / dzień) były bardziej aktywne i skuteczne w niszczeniu patogenów i komórek nowotworowych [22].

Niedobór selenu wiąże się również z rozwojem infekcji wirusowych. U osób z niedoborem selenu nawet uśpione i nieaktywne wirusy mogą stać się zagrożeniem. W rezultacie niedobór selenu może prowadzić do kardiomiopatii, co utrudnia dostarczanie krwi do reszty ciała [23].

Selen pomaga także w walce z HIV poprzez hamowanie replikacji wirusa [24].

Selen może chronić mózg

Duże ilości selenu występującego w rybach mają pozytywny wpływ na pracę mózgu. Selen działa w synergii z kwasami tłuszczowymi omega-3, zapobiegając ich rozpadowi i zwiększając ich korzystny wpływ na funkcje poznawcze. W badaniu na grupie 200 osób spożycie ryb zwiększyło poziom selenu we krwi i poprawiło funkcje poznawcze [25].

Niski poziom selenu jest związany z osłabieniem funkcji poznawczych, problemami z pamięcią i niskimi poziomami neuroprzekaźników w mózgu. Pacjenci z chorobą Alzheimera mieli o 40% niższy poziom selenu w mózgu w porównaniu do osób zdrowych [26, 27].

Selen może poprawiać nastrój

Selen wpływa na komórki układu nerwowego, neuroprzekaźniki, a tym samym na nastrój.

Niskie poziomy selenu są skorelowane z depresją, lękiem, dezorientacją i agresją. Uzupełnianie przez 5 tygodni selenu (100 µg/dobę), zmniejszyło lęk wśród pacjentów [28].

Hospitalizowani pacjenci w podeszłym wieku, chorzy na raka i / lub HIV zgłaszali mniejszy niepokój po suplementacji selenu [29].

Selen może wspomagać płodność i zdolność reprodukcji

Zrównoważony poziom selenu jest ważny dla zdrowia reprodukcyjnego zarówno mężczyzn, jak i kobiet.

U kobiet odpowiedni poziom selenu jest szczególnie ważny w pierwszym trymestrze ciąży. Dowiedziono, że kobiety, które poroniły, miały niższy poziom selenu we krwi. Niedobór selenu był również związany ze zwiększonym prawdopodobieństwem poronień w badaniach na zwierzętach [30, 31].

U mężczyzn selen jest ważny dla produkcji nasienia i testosteronu. W badaniu na grupie niepłodnych mężczyzn suplementy selenu znacznie zwiększyły ruchliwość plemników w ciągu 3 miesięcy. Co więcej, 11% mężczyzn, którzy brali selen, osiągnęło ojcostwo, w porównaniu do grupy placebo [32].

Selen może pozytywnie wpływać na funkcje poznawcze

Badania od dawna wskazywały na korzyści ze spożywania ryb i zawartych w nich wielonienasyconych kwasów tłuszczowych jak omega-3. Jednak korzyści płynące z konsumpcji ryb mogą wynikać również ze zwiększonego spożycia selenu.

Selen działa z kwasami tłuszczowymi w celu wspomagania procesów poznawczych i zapobiega tworzeniu się niepożądanych produktów wielonienasyconych kwasów tłuszczowych oraz hamuje ich utlenianie.

W jednym z badań uczestnicy (powyżej 69 roku życia), którzy spożywali więcej ryb, mieli wyższe poziomy selenu i wielonienasyconych kwasów tłuszczowych [33].

Istnieje również korelacja pomiędzy niskim poziomem selenu a pogorszeniem funkcji poznawczych [33].

W jednym z badań osoby z chorobą Alzheimera miały 60% niższe stężenia selenu niż osoby w grupie kontrolnej [34].

Selen może pomóc zapobiegać nowotworom i łagodzić skutki chemioterapii

Rola selenu w profilaktyce raka jest stale badana, a wyniki nie są jednoznaczne. 

Badania z udziałem do 11 tys. osób szacują, że niski poziom selenu jest związany ze zwiększonym ryzykiem raka i zgonu [35].

Selen może pomóc w zapobieganiu nowotworom na wiele sposobów. Wykazano, że zwiększone, ale nie toksyczne poziomy selenu zmniejszają ryzyko raka okrężnicy, prostaty i płuc. Badania wykazały, że w ciągu ośmiu do dziesięciu lat selen zmniejsza ryzyko śmierci u osób, które cierpiały na raka płuca [36], jelita grubego i prostaty [37].

W innym badaniu zwiększyło to również przeżycie osób z rakiem skóry o 50% [38].

Połączenie ostropestu (sylimaryny) i selenu znacząco obniżono poziom cholesterolu LDL i cholesterolu całkowitego u mężczyzn po usunięciu gruczołu krokowego. Markery te są czynnikami ryzyka progresji raka prostaty [39].

Niezmiernie ważne jest jaka postać selenu zastosujemy u osób chorych na nowotwory. Najskuteczniej działa selenit sodu, ponieważ wytwarza on (tylko w komórkach rakowych!) toksyczny diglutation selenitu. Dzięki temu w komórce rakowej zablokowana zostaje zdolność do rozkładu nadtlenku wodoru, który niszczy zmieniona przez chorobę komórkę. [Kuklinski. B. Mitochondria […] 2017]

Selenit sodu skuteczny jest także podczas chemioterapii. Podawanie choremu od 1000 do 2000 µg selenitu sodu na dobę powoduje, że komórki rakowe nie są w stanie metabolizować selenitu. Dzięki utworzonemu diglutationowi selenitu rośnie wrażliwość komórek na działanie leków stosowanych podczas chemioterapii, dodatkowo pacjent łatwiej znosi leczenie. [Kuklinski. B. Mitochondria […] 2017]

Selen a rak – kontrowersje

Przeprowadzono bardzo niewiele badań klinicznych z użyciem selenu jako środka terapeutycznego, które są niezbędne do określenia jego działania. Ponadto bardzo duże znaczenie ma forma selenu.

Zapobieganie nowotworom nie jest jednak łatwe do zbadania i wymaga złożonego, długoterminowego projektu badania. Ponadto wiele innych czynników – w tym styl życia, genetyka, płeć i wiek, stadium i rodzaj raka – wpłynie na wyniki leczenia i zapobiegawcze działanie selenu [40].

Selen – niedobór i nadmiar

Przyczyny niedoboru selenu

  • Niewystarczające spożycie selenu w diecie, [41, 42]
  • Niedoczynność tarczycy lub Choroba Grave’a, [43]
  • Choroby zapalne jelit (wrzodziejące zapalenie jelita grubego i choroba Crohna), [44, 45, 46]
  • Choroby nerek, [47]
  • Choroba Alzheimera. [48, 49]
     

Objawy niskiego poziomu selenu obejmują [50]:

  • Osłabienie odporności,
  • Zmęczenie,
  • Niepokój,
  • Depresja.

Ryzyko nadmiaru selenu

Chociaż niektóre badania sugerują, że suplementy selenu mogą być szkodliwe, jest to nadal kwestią sporną [51].

Ogólne objawy nadmiernie wysokiego poziomu selenu obejmują [52, 53]:

  • Wymioty i nudności,
  • Biegunka,
  • Ból brzucha,
  • Wysypka skórna,
  • Niskie ciśnienie krwi,
  • Przyspieszone bicie serca.

Nadmiar selenu może promować cukrzycę typu II. Cukrzyca typu II i zwiększone stężenie cukru we krwi są dodatnio skorelowane z wysokim poziomem selenu [54].

Nadmierna suplementacja selenem (300 µg / dzień) obniżył poziom hormonów tarczycy T3 u mężczyzn. Jednak większe badanie nie powtórzyło tych wyników [55, 56].

Wysoki poziom selenu we krwi jest związany ze zwiększonym poziomem cholesterolu całkowitego, LDL i HDL, apo-B i apo-A1 [57].

Toksyczność selenu

Dopuszczalny górny limit spożycia selenu wynosi 400 µg dziennie dla dorosłych [58].

Niektóre z objawów przedawkowania selenu obejmują [59]:

  • zaczerwienienie twarzy,
  • ból mięśni,
  • problemy trawienne,
  • zaburzenia neurologiczne (w tym drżenie),
  • trudności w oddychaniu.

Przewlekłe zatrucie selenem powoduje również [60]:

  • Zmęczenie,
  • Zmiany skórne,
  • Łamliwe paznokcie,
  • Wypadanie włosów.

Kurkumina może chronić przed toksycznością selenu w wątrobie i nerkach [61].

Źródła selenu [62, 63, 64]

Najlepsze źródła selenu:

  • Orzechy brazylijskie,
  • Ziarna słonecznika,
  • Halibut,
  • Sardynki,
  • Wołowina,
  • Tuńczyk,
  • Dziki łosoś,
  • Wątróbka wołowa,
  • Owies,
  • Granatowa fasola,
  • Kurczak,
  • Indyk,
  • Jajka,
  • Szpinak.

Zapotrzebowanie

Dzienne zapotrzebowanie na selen wynosi około 55 µg na dobę dla osób dorosłych.
W zależności od wieku i stanu zdrowia wartość ta może się różnić.

Badanie poziomu

Istnieje kilka sposobów pomiaru poziomu selenu [65].

  • Selen mierzony we krwi (normalny zakres: 70-160 ng / ml),
  • Selen badany wewnątrzkomórkowo: 70-120 µg/l [Kuklinski. B. Mitochondria […] 2017],
  • Aktywność zależnej od selenu peroksydazy glutationowej,
  • Poziom selenoproteiny P, która dostarcza selen do tkanek.

Suplementacja

Niestety pierwiastek ten jest bardzo nietrwały i w zetknięciu z węglowodanami, zwłaszcza cukrami prostymi staje się słabo przyswajalny dla komórek i mitochondriów.

Dla wzmocnienia jego przyswajania potrzebne jest jego związanie z białkami. Dobrym połączeniem dla selenu nieorganicznego jest białko spiruliny platensis, które umożliwia jeszcze lepsze wykorzystanie tego pierwiastka w komórkach. Połączenie selenu z białkiem służy lepszej kumulacji w organizmie i zapobiega przedwczesnemu wydaleniu, dzięki czemu komórki i mitochondria mogą go lepiej wykorzystać. 

W praktyce połączenie Spiruliny z selenem lepszą przyswajalność substancji do mitochondriów. Co więcej, połączenie selenu z białkiem spiruliny pozwala osiągać silniejsze działanie przeciwko wolnym rodnikom i uszkodzeniom oksydacyjnym [66, 67]. 

Interakcje selenu z lekami

  • Kortykosteroidy, leki stosowane w celu zmniejszenia stanu zapalnego przyczyniają się do niedoboru selenu; [68]
  • Antykoncepcja hormonalna obniża poziom selenu; [69, 70]
  • leki przeciwpsychotyczne stosowane w leczeniu schizofrenii jak: klozapina (Clozaril, FazaClo, Versacloz) zużywają zasoby selenu. [71] 

Autor: Paulina Żurek

  1. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3705352/
  2. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3705352/
  3. https://www.researchgate.net/publication/310673940_Role_of_Selenium_and_Selenoproteins_in_mitochondrial_function_and_disease
  4. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10963212
  5. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/22776356
  6. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6333850/
  7. https://www.researchgate.net/publication/310673940_Role_of_Selenium_and_Selenoproteins_in_mitochondrial_function_and_disease
  8. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6333850/
  9. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6333850/
  10. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6333850/
  11. https://www.researchgate.net/publication/310673940_Role_of_Selenium_and_Selenoproteins_in_mitochondrial_function_and_disease
  12. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19418416
  13. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19418416
  14. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19418416
  15. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10944486
  16. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19418416
  17. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23046013
  18. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5307254/
  19. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20883174
  20. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11932302
  21. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20614463?dopt=Abstract
  22. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10963212
  23. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4288282/
  24. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19169336
  25. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19151902
  26. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10963212
  27. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3656646/
  28. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/1873372
  29. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18463429
  30. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10963212
  31. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8616128
  32. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9698665
  33. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19151902
  34. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3656646/
  35. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10963212
  36. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3208545/
  37. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3179524
  38. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3705316/
  39. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21048810?dopt=Abstract
  40. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3705352/
  41. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10963212
  42. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/22381456
  43. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23448365
  44. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5188435/
  45. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5417778/
  46. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4504954/
  47. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23023721
  48. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/24668390
  49. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352873717300409
  50. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK482260/
  51. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/26074278
  52. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17127727
  53. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK216723/
  54. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4772044/
  55. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/14608056
  56. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18565425
  57. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18689378
  58. https://ods.od.nih.gov/factsheets/Selenium-HealthProfessional/#h8
  59. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3225252/
  60. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17127727
  61. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20025056
  62. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK482260/
  63. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/22381456
  64. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16391467
  65. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3705352
  66. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21761878/
  67. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21761878/
  68. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/3437416
  69. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23852908
  70. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/22224344
  71. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1884212/