Dysbioza jelitowa – stopnie zaburzeń, powiązane schorzenia i jak ich unikać?

Rola mikrobioty jelitowej, czyli drobnoustrojów zasiedlających przewód pokarmowy, nie ogranicza się do wsparcia procesów zachodzących w jelitach. Zaburzenia jej równowagi, określane jako dysbioza jelitowa, mogą negatywnie wpływać na cały organizm, przyczyniając się do rozwoju wielu schorzeń. Skąd się bierze dysbioza i jak jej unikać?

Czym jest dysbioza jelitowa?

Ludzkie jelita zamieszkuje ponad 1000 różnych gatunków bakterii. Kiedy ich profil ilościowy i jakościowy utrzymuje się w stanie równowagi (eubiozy) bakterie te pełnią istotne funkcje niezbędne do utrzymania prawidłowej pracy organizmu. Wspierają procesy metaboliczne, odpornościowe, uczestniczą w syntezie wielu związków (w tym witamin i neurotransmiterów) oraz chronią jelita przed rozrostem mikroorganizmów chorobotwórczych. Zaburzenie tej równowagi, obserwowane w rozmaitych jednostkach chorobowych, nazywane jest dysbiozą jelitową.

Definicja i mechanizmy powstawania dysbiozy

Dysbiozę definiuje się jako zaburzenie spektrum bakteryjnego („brak równowagi mikrobiologicznej”) w zakresie liczebności i różnorodności gatunkowej drobnoustrojów lub ich funkcji. Cechą charakterystyczną zdrowego mikrobiomu jelitowego jest wysoka różnorodność gatunkowa (tzw. α-różnorodność), której towarzyszy niski odsetek drobnoustrojów chorobotwórczych.

W rozwoju dysbiozy jelitowej najczęściej dochodzi do zaburzenia tej równowagi na skutek nieprawidłowej diety (niedobór składników „odżywiających” korzystne bakterie) lub stosowania antybiotyków, które nie odróżniają „dobrych” i „złych” mikroorganizmów. Przyczyny mogą jednak leżeć także w nadmiernym rozroście bakterii patogennych, np. w przebiegu infekcji lub na skutek osłabienia układu odpornościowego.

Związek dysbiozy z funkcjonowaniem bariery jelitowej i stanem zapalnym

Dysbioza może zmienić funkcjonowanie jelit i przebieg trawienia na wiele różnych sposobów. Zaburzenie równowagi mikrobioty jelitowej prowadzi do upośledzenia funkcji ochronnych nabłonka jelit, a z czasem jego uszkodzenia i wzrostu przepuszczalności (zespół nieszczelnego jelita). Ułatwia to produkowanym przez „złe” bakterie toksynom przechodzenie z jelita do krwioobiegu, co powoduje początkowo miejscowy, a następnie ogólnoustrojowy, przewlekły proces zapalny. Wraz z nasileniem dysbiozy jelitowej może dochodzić także do zakłócenia komunikacji między jelitem a pozostałymi narządami oraz objawów i dolegliwości ze strony innych układów.

Stopnie dysbiozy jelitowej i powiązane z nimi schorzenia

Przejście od eubiozy do dysbiozy ma charakter płynny i przechodzi przez kilka stadiów. Wraz z nasileniem stopnia dysbiozy stopniowo maleje ilość korzystnych bakterii chroniących i odżywiających błonę śluzową jelit, a ich miejsce zajmują drobnoustroje potencjalnie chorobotwórcze i produkowane przez nie endotoksyny.

Stopień I – łagodna dysbioza

Łagodna dysbioza charakteryzuje się ograniczoną różnorodnością bakterii i upośledzonym mikroklimatem panującym w jelicie, np. na skutek nagłej zmiany diety lub osłabienia organizmu. Dysbioza I stopnia może prowadzić do nieznacznego upośledzenia czynności jelit i ograniczać odporność na kolonizację przez drobnoustroje potencjalnie chorobotwórcze, jednak bariera jelitowa i komunikacja wzdłuż osi jelita-narząd pozostają nienaruszone. Zazwyczaj nie wiąże się ona z rozwojem chorób żołądkowo-jelitowych, ale już na tym etapie warto wesprzeć mikroflorę poprzez stosowanie probiotyków i prebiotyków.

Stopień II – umiarkowana dysbioza

Dopuszczenie do pogłębienia stanu dysbiozy może prowadzić do jej przejścia w dysbiozę II stopnia, która wiąże się z występowaniem chorób czynnościowych jelit (biegunki, zaparcia, wzdęcia), może sprzyjać nietolerancjom pokarmowym, a także prowadzić do upośledzenia komunikacji wzdłuż osi jelito-narząd. Chociaż przebiega ona bez zespołu nieszczelnego jelita, może wiązać się z występowaniem ogólnoustrojowych skłonności do stanów zapalnych. To właśnie z dysbiozą II stopnia mamy do czynienia w przebiegu zatruć pokarmowych, biegunek poantybiotykowych oraz niektórych infekcji.

Stopień III – ciężka dysbioza

W skrajnych przypadkach, nieleczona dysbioza może prowadzić do zaawansowanych zaburzeń ekosystemu jelit – dysbiozy III stopnia. Jest to ciężkie stadium, przebiegające z zespołem nieszczelnego jelita i/lub przewlekłymi chorobami zapalnymi jelit (IBD), które może także zwiększać ryzyko rozwoju SIBO (zespół przerostu flory bakteryjnej jelita cienkiego) oraz nowotworów jelita grubego. Ciężka dysbioza to również objawy ogólnoustrojowe, dotykające także narządów spoza układu pokarmowego.

Objawy wskazujące na dysbiozę jelitową

Objawy dysbiozy jelitowej są zróżnicowane i często niespecyficzne, a w zależności od stadium jej nasilenia mogą dotyczyć nie tylko przewodu pokarmowego, ale również innych układów. Warto także pamiętać, że dysbioza sama w sobie nie jest jednostką chorobową – może ona być zarówno skutkiem zaburzeń pracy organizmu, jak i przyczyną niektórych schorzeń.

Objawy trawienne

Najczęstsze objawy dysbiozy dotyczą układu pokarmowego i mogą występować już przy lekkim zaburzeniu równowagi mikrobioty jelit. Należą do nich:

• Zaburzenia czynności jelit – biegunki i/lub zaparcia
• Wzdęcia i gazy
• Uczucie pełności po posiłku, „ciężkości”
• Bóle i skurcze brzucha
• Zgaga, nudności, refluks

Objawy metaboliczne i immunologiczne

Postępująca dysbioza może osłabiać także inne funkcje bakterii zasiedlających nasze jelita, m.in. prowadząc do zaburzenia ich roli immunomodulacyjnej, czy udziału w metabolizmie składników odżywczych. W rezultacie można obserwować:

• Wzrost podatności na infekcje, w tym zakażenia C. difficile
• Stany zapalne o niskim nasileniu
• Insulinooporność i podwyższony poziom glukozy
• Spadek lub wzrost masy ciała
• Nietolerancje i nadwrażliwości pokarmowe

Objawy neuropsychiczne

Ostatnie lata przyniosły także liczne doniesienia o roli osi jelita-mózg w produkcji neurotransmiterów i prawidłowym funkcjonowaniu układu nerwowego. Liczne dowody wskazują na to, że dysbioza jelitowa może prowadzić do objawów takich jak:

• Obniżony nastrój i stany depresyjne
• Lęk, drażliwość
• Zaburzenia koncentracji
• Przewlekłe zmęczenie
• Zaburzenia snu

Co pogarsza stan mikrobiomu?

Mnogość czynników wpływających na florę bakteryjną jelit sprawia, że dysbioza może mieć różne przyczyny – predysponują do niej między innymi:

• Czynniki genetyczne
• Długotrwałe narażenie na stres
• Nieprawidłowa dieta
• Spożywanie alkoholu
• Infekcje i choroby zakaźne
• Stosowanie niektórych leków

Czynniki dietetyczne

Jednym z głównych czynników odpowiadających za dysbiozę jelitową jest nieprawidłowa, źle zbilansowana dieta. Do zaburzeń równowagi mikrobioty dochodzi, kiedy spożywamy za mało błonnika pokarmowego (prebiotyku „odżywiającego” bakterie) oraz w przypadku diety bogatej w żywność wysoko przetworzoną, cukry proste, tłuszcze trans czy sztuczne dodatki do żywności.

Leki i substancje zakłócające równowagę mikrobiologiczną

Innym czynnikiem mogącym zakłócać równowagę mikrobioty są leki – zarówno te wpływające na żywotność i wzrost bakterii, jak i środowisko, w którym żyją. Są to między innymi:

• Antybiotyki
• Inhibitory pompy protonowej
• Niesteroidowe leki przeciwzapalne
• Niektóre leki psychotropowe

Rozwojowi dysbiozy sprzyja także nadmierne spożywanie alkoholu oraz stosowanie innych używek.

Reklama

BactoFlor Omni Sprawdź

BactoFlor ® Sprawdź

BactoFlor AB Sprawdź

QuinoMit® Q10 Fluid – Ubichinol MSE Sprawdź

BactoFlor ® dla dzieci Sprawdź

BactoFlor® SIB Sprawdź

Mikrobiom-Intercell® Sprawdź

Wpływ stresu, snu i środowiska na dysbiozę

Pośród innych czynników rozwoju dysbiozy należy uwzględnić także styl życia. Na różnorodność mikrobioty jelitowej niekorzystnie wpływa:

• Brak aktywności fizycznej, siedzący tryb życia
• Przewlekły stres
• Niedobór snu
• Ekspozycja na zanieczyszczenia środowiskowe

Nasilony stres oksydacyjny oraz osłabienie organizmu wynikające z zaburzonych procesów regeneracji nasilają ryzyko dysbiozy, rozwoju przewlekłych stanów zapalnych i wzrostu przepuszczalności jelit.

Jak wspierać równowagę mikrobiomu i mitochondriów?

Mikrobiota jelitowa pełni kluczową rolę w prawidłowym funkcjonowaniu naszego organizmu, a zaawansowana dysbioza może prowadzić do rozwoju licznych schorzeń, w tym chorób przewlekłych, takich jak SIBO, czy IBD. Aby przeciwdziałać zaburzeniom równowagi mikrobioty, warto zadbać o jej utrzymanie poprzez wprowadzenie codziennych zdrowych nawyków.

Żywienie i styl życia wspierające odbudowę mikrobioty

Podstawą profilaktyki dysbiozy jest zadbanie o odpowiednie odżywienie bakterii zasiedlających jelita, poprzez zapewnienie im substratów do procesów fermentacji i produkcji krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA). Warto zadbać w diecie o:

• Wysokie spożycie błonnika pokarmowego (warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste, rośliny strączkowe)
• Obecność żywności fermentowanej (kefiry, jogurty, kiszonki)
• Ograniczenie cukrów prostych i żywności wysoko przetworzonej
• Regularne spożywanie posiłków

Korzystny wpływ na równowagę i odbudowę mikrobioty wykazuje także umiarkowana aktywność fizyczna, odpowiednia ilość snu oraz unikanie narażenia na przewlekły stres. Dbanie o prawidłowy styl życia wspiera nie tylko mikrobiom, ale także prawidłową pracę mitochondriów, które dostarczają komórkom nabłonka jelit energię i chronią je przed stresem oksydacyjnym.

Substancje i strategie wspierające regenerację mikrobiomu

Chcąc dodatkowo wesprzeć mikrobiom jelitowy warto rozważyć także sięgnięcie po:

• Probiotyki dostarczające organizmowi żywych kultur bakterii, poprawiając ich liczebność i różnorodność gatunkową
• Prebiotyki zapewniające bakteriom „pokarm” potrzebny do prawidłowego funkcjonowania
• Synbiotyki stanowiące połączenie probiotyków z prebiotykami
• Czasowe diety eliminacyjne

Sięgając po probiotyki warto pamiętać, że oprócz liczby bakterii znaczenie ma także ich rodzaj. Wysokiej jakości produkty probiotyczne powinny zawierać ściśle zdefiniowane szczepy bakterii. W przebiegu dysbiozy, w szczególności stadium II i III, szczególnie zalecane jest uzupełnienie mikrobioty jelit poprzez stosowanie preparatów wielogatunkowych – zawierających nawet kilkanaście różnych szczepów bakterii.