Jod jest jednym z pierwiastków śladowych niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Wpływa na pracę tarczycy oraz wchodzi w skład tyroksyny i trijodotyroniny – hormonów, które regulują aktywność metaboliczną komórek i uczestniczą w tworzeniu i funkcjonowaniu narządów, zwłaszcza układu nerwowego. Aktualnie, uważa się, że niedobory jodu są najczęściej występującymi niedoborami, zaraz po niedoborach żelaza i witaminy A.

Czym jest jod i jakie są jego normy?

Jod jest pierwiastkiem należącym do fluorowców występującym w naszym organizmie w hormonach tarczycy i niezbędnym do jej prawidłowego funkcjonowania. Tarczyca wykorzystuje jod do wytwarzania hormonów trijodotyroniny (T3) i tyroksyny (T4), które pomagają kontrolować wzrost, naprawiać uszkodzone komórki i wspierają metabolizm, czyniąc go pierwiastkiem kluczowym dla naszego zdrowia.

Określany jest mikroskładnikiem lub pierwiastkiem śladowym, ponieważ dla prawidłowego funkcjonowania potrzebujemy go niewiele. Dzienne zapotrzebowanie na jod dla zdrowego, dorosłego człowieka wynosi 150 do 300 µg ¹. Biorąc pod uwagę przedziały wiekowe, dzienna podaż jodu zgodnie z zaleceniami Instytutu Żywności i Żywienia powinna wynosić:

• 90 µg – dla dzieci od 0 do 5 roku życia,
• 120 µg – dla dzieci od 6 do 12 roku życia,
• 150 µg – dla dzieci >12 roku życia i dorosłych,
• 220 µg – dla kobiet ciężarnych,
• 290 µg – dla kobiet karmiących ².

Jod – właściwości i rola w organizmie

Jod jest niezbędny dla prawidłowego funkcjonowania organizmu, wytwarzania hormonów tarczycowych i płciowych. Bierze też udział w prawidłowym rozwoju ośrodkowego układu nerwowego u dzieci i produkcji neuroprzekaźników. Ponadto posiada zdolność neutralizacji wolnych rodników tlenowych, warunkuje prawidłowy wzrost, a także namnażanie się komórek. Stymuluje też układ odpornościowy ².

Jod wspiera zdrowie tarczycy 

Jak wspomniano wcześniej, jod jest niezbędny do produkcji hormonów tarczycy: T3 i T4. Ta funkcja czyni go jednym z najważniejszych składników dla zdrowia tego gruczołu. Jest wychwytywany przez komórki tarczycy i wraz z tyrozyną bierze udział w powstawaniu hormonów. Jeśli w organizmie występuje niedobór jodu, wówczas synteza hormonów tarczycy jest niewystarczająca. W niedoczynności obserwujemy niewystarczającą ilość T3 i T4, co prowadzi do spowolnienia metabolizmu. W populacji dzieci, niedoczynność może być wywołana niedoborem jodu, zaburzeniami uwarunkowanymi genetycznie oraz nieprawidłowym wykształceniem się tarczycy ^{1, 3, 4}. Aktualnie niedobór jodu z pożywienia nie jest jednak znaczącym problemem dzięki jodowaniu soli czy mieszanek niemowlęcych. Główną przyczyną niedoczynności tarczycy stała się choroba Hashimoto. Niekorzystna jest też nadmierna podaż jodu, która może być przyczyną wzmożonej produkcji hormonów tarczycowych, podobnie jak nadczynne wole guzkowe ^{3, 4}. 

Jod a rozwój neurologiczny płodu 

Zapotrzebowanie na jod zwiększa się m.in. w okresie ciąży i laktacji, gdy zachodzi intensywna produkcja hormonów ⁴. Kobiety w ciąży potrzebują około 250 μg jodu dziennie, a kilka badań wykazało, że suplementacja we wczesnej ciąży jest niezbędna u matek z niedoczynnością tarczycy z niedoborem jodu. Niedobór jodu u kobiet w ciąży może mieć niekorzystny wpływ na płód. Prowadzi do upośledzenia rozwoju, hamowania wzrostu i pewnych form niepełnosprawności intelektualnej jak kretynizm. Dlatego też podkreśla się znaczenie odpowiedniej podaży jodu dla wszystkich kobiet w wieku rozrodczym ⁵. Na pracę tarczycy wpływa równie istotnie poziom selenu, którego niedobór sprawia, że powoduje, że dzieci słabiej reagują na suplementy jodu. Dlatego ważne jest uwzględnienie jego poziomu podczas suplementacji jodu.

Jod zapobiega infekcjom i wspiera ich leczenie

Jod pobudza pracę układu odpornościowego. Ponadto wykazuje działanie przeciwbakteryjne, przeciwwirusowe i przeciwpasożytnicze. Jest też silnym antyoksydantem. Niedobór jodu jest powiązany z częstszą zapadalnością na infekcje układu oddechowego. Ponadto odgrywa rolę w rozrzedzeniu śluzu i łagodzeniu nieżytu nosa. Wspomaga też gojenie się ran. Oprócz ochrony przed infekcjami, wpływa też na zapoczątkowanie apoptozy w nieprawidłowych komórkach organizmu, przez co zmniejsza ryzyko wystąpienia nowotworów ¹.

Reklama

BasicOne-Intercell® Sprawdź

Selen MSE Sprawdź

Witamina C MSE matrix Sprawdź

Fetusan plus Omega-3 Sprawdź

Jak zbadać poziom jodu?

Większość makro i mikroskładników w organizmie mierzymy poprzez badania laboratoryjne krwi. Poziom jodu najczęściej jednak wykonuje się z próbki moczu, gdyż jest to wynik najbardziej miarodajny, uznawany za marker jego poziomu w całym organizmie (jod w 90% wydalany jest przez nerki). Należy pamiętać, że stężenie jodu w moczu może się zmieniać w ciągu dnia i z dnia na dzień. Najlepiej pobierać próbkę z dobowej zbiórki moczu lub pierwszego moczu porannego. Dzięki temu możemy uzyskać informację na temat stężenia jodu pochodzącego z diety, ale nie tego, który zmagazynowany jest w tarczycy. Badanie jest przydatne w ocenie monitorowania diety z wysoką zawartością jodu i bywa wykonywane w chorobach tarczycy.  Według zaleceń Światowej Organizacji Zdrowia, poziom jodu w moczu powinien mieścić się w granicach od 100 μg/l do 299 μg/l. Międzynarodowa Komisja ds. Zaburzeń z Niedoboru Jodu za prawidłowe wartości stężenia jodu podaje wartości powyżej 0,79 μmol/dm ⁷.

Nadmiar i niedobór jodu w organizmie

Niedobór jodu w organizmie

Częściej mamy do czynienia z niedoborem niż nadmiarem jodu. Przewlekły niedobór jodu może prowadzić do powiększenia tarczycy określanego jako wole endemiczne, co może skutkować poważnym upośledzeniem rozwoju umysłowego u dzieci. Niedostateczna podaż jodu w ciąży może prowadzić też do tzw. zaburzeń z powodu niedoboru jodu (ang. iodine deficiency disorders – IDD), które obejmują:

• zwiększone ryzyko poronień samoistnych i martwych urodzeń,
• zwiększenie ryzyka wad wrodzonych,
• zwiększoną śmiertelność noworodków w okresie okołoporodowym,
• nieodwracalne uszkodzenie mózgu u płodu i noworodków (zaburzenia rozwoju psycho-neurologicznego, w tym niepełnosprawność umysłową, zaburzenia funkcji poznawczych u dzieci i dorosłych, opóźnienie wzrostu i rozwoju fizycznego dzieci), 
• częstsze występowanie wola, w tym także guzków tarczycy. 

Do osób szczególnie narażonych na niedobór tego składnika należą:

• kobiety w ciąży,
• osoby na diecie wegańskiej,
• osoby nieużywające soli jodowanej, mieszkańcy krajów, w których występują niskie poziomy jodu w glebie i wodzie (Europa, Azja Południowa i Południowo-Wschodnia, Nowa Zelandia) ⁵.

Umiarkowany niedobór jodu prowadzi do obniżenia wyższych funkcji mózgu, np.: zdolności uczenia się, zapamiętywania i kojarzenia, obniża w istotnym stopniu iloraz inteligencji. Niedobór jodu może także powodować objawy podobne do objawów niedoczynności tarczycy lub niskiego poziomu jej hormonów, takie jak: obrzęk szyi, problemy związane z ciążą, przyrost masy ciała ⁵.

Nadmiar jodu w organizmie człowieka

Spożywanie dużych ilości jodu jest dobrze tolerowane przez większość zdrowych osób, a jego bezpieczna górna granica spożycia u dorosłych wynosi 1100 μg na dobę. Niestety u niektórych nadmiar jodu w diecie może przyspieszyć wystąpienie nadczynności tarczycy, niedoczynności tarczycy („zablokowanie” tarczycy nadwyżką jodu), wola i/lub autoimmunizacji tarczycy. Co istotne, osoby z chorobą tarczycy lub wcześniej narażone na niedobór jodu mogą być bardziej podatne na wystąpienie zaburzeń tarczycowych z powodu nadmiaru tego pierwiastka (nawet nieznacznie powyżej zapotrzebowania fizjologicznego) ⁸.

Zaburzenia czynności tarczycy spowodowane nadmiernym spożyciem jodu są zwykle łagodne i przemijające, ale nadczynność tarczycy wywołana jodem może u niektórych osób prowadzić do poważnych zaburzeń, a nawet stanu zagrożenia życia. Problem populacyjnego „przejodowania” może wynikać z obecności w diecie soli jodowanej, wody pitnej, mleka zwierzęcego bogatego w jod, niektórych wodorostów, suplementów diety zawierających jod oraz połączenia tych źródeł ⁸ .

Do objawów, które mogą sugerować „przeładowanie” organizmu jodem, zaliczamy:

• zwiększoną pobudliwość nerwową,
• rozdrażnienie, wyczerpanie,
• utratę masy ciała,
• biegunki. 

W ostrych reakcjach na zbyt wysoki poziom jodu może też wystąpić wzmożona sekrecja śluzu oskrzelowego i śliny. Obserwuje się także zmiany skórne przypominające alergię. Warto pamiętać, że ostre zatrucie jodem występuje dość rzadko (wymaga kilku gramów jodu) mogą też wystąpić dolegliwości ze strony układu pokarmowego, takie jak bóle brzucha, biegunka, wymioty, pieczenie gardła, białkomocz oraz zaburzenia rytmu serca ⁸.

Źródła jodu w diecie

Człowiek spożywa jod z pokarmami stałymi, a niektóre populacje pozyskują również znaczne ilości jodu z wody pitnej, w wyniku przenikania pierwiastka z gleby. Jod pochodzenia roślinnego jest na ogół niewystarczający, o czym świadczą niskie poziomy tego pierwiastka w ścisłej diecie wegańskiej. W jod szczególnie bogate są ryby morskie (dorsz, makrela, łosoś, sardynki, halibut, flądra, mintaj, śledzie, tuńczyk) i owoce morza (ostrygi). Inne ważne źródła jodu w diecie to sól jodowana, jaja, mleko i produkty mleczne, które są bogatym źródłem głównie ze względu na wzbogacanie paszy oraz wykorzystywanie środków sterylizujących zawierających jod w przemyśle mleczarskim ³. Jod znajduje się także w warzywach takich jak brokuły, ziemniaki, szpinak i sałata. Mniejsze ilości pierwiastka znajdują się w orzechach laskowych, migdałach i produktach zbożowych (płatkach owsianych) ².

Diety, które mogą powodować deficyt jodu

Przyswajanie jodu mogą utrudniać substancje występujące w żywności i wodzie: azotany, fluorki, wapń, magnez i żelazo, siarkocyjanki oraz glikozydy zawierające grupy cyjanowe (występujące głównie w kapuście, kalafiorach i orzeszkach ziemnych). Oprócz takich czynników, jak zawartość jodu w produktach spożywczych i wodzie, niektóre diety mogą bezpośrednio powodować niedobór jodu. Zaliczana jest do nich między innymi ścisła dieta wegańska, a w jednym z ostatnich badań stwierdzono, że także wykluczenie soli (zalecane w przypadku nadciśnienia) może powodować niedobór jodu – wśród pacjentów z nadciśnieniem tętniczym na diecie bez soli 24% mężczyzn i 40% kobiet miało niskie stężenie jodu w moczu.

Na co stosuje się jod leczniczy?

Jod leczniczy w postaci jodku potasu stosuje się w celu zapobiegania niedoboru jodu, zwłaszcza w okresach zwiększonego zapotrzebowania na ten pierwiastek np. ciąża i laktacja. Ponadto jest wykorzystywany w profilaktyce nawrotów wola po leczeniu farmakologicznym lub operacyjnym wola zależnego od niedoboru jodu. Wskazaniem jest także leczenie wola zależnego od niedoboru jodu oraz niedoczynności tarczycy spowodowanej niedoborem lub zaburzeniami przemiany jodowej. Jod jest wykorzystywany także w okulistyce – podawany jest wtedy miejscowo w celu leczenia zmętnień ciała szklistego i soczewki ⁶.