Od wieków grzyby shiitake (łac. Lentinula edodes) uznawano za eliksir życia, a dziś już wiemy, że to nie tylko legenda. Jednym z najcenniejszych składników shiitake jest lentinan – bioaktywny polisacharyd zaliczany do β-glukanów – o zaskakującym potencjale zdrowotnym, który przyciąga uwagę zarówno tradycyjnych zielarzy, jak i współczesnych naukowców. W medycynie Dalekiego Wschodu wykorzystywany był w terapii schorzeń o różnorodnym podłożu. W Chinach lentinan jest zarejestrowany jako pełnoprawny lek stosowany klinicznie przy terapii wielu nowotworów i przewlekłych wirusowych zapaleń wątroby. Z kolei w Japonii od 1985 r. wykorzystuje się go jako lek pomocniczy m.in. w leczeniu raka żołądka. To jednak tylko wycinek jego bogatego potencjału.

Twardnik japoński – tło historyczne

Grzyby były obecne w medycynie ludowej różnych kultur od tysiącleci, nie tylko w Chinach i Japonii, ale także w Tybecie, Korei, Indiach a nawet w tradycjach syberyjskich i wschodnioeuropejskich. W starożytnych chińskich farmakopeach pojawiają się wzmianki o ponad 100 gatunkach grzybów leczniczych. Klasyczny przykład to reishi (Ganoderma lucidum) czy właśnie shiitake. Tradycyjnie wykorzystywano je do wzmacniania qi (energii życiowej), wspierania długowieczności, leczenia osłabienia, kaszlu i nowotworów. Dopiero w XX wieku zainteresowanie grzybami przeniknęło do medycyny zachodniej, głównie dzięki badaniom nad występującymi w nimi aktywnymi polisacharydami (β-glukanami) i ich wpływem na układ immunologiczny, który okazał się przerastać ówczesne oczekiwania. Opisano wtedy jego działanie przeciwnowotworowe, co stało się przełomem i zapoczątkowało falę zainteresowania właściwościami grzybów. Lentinan stał się jednym z pierwszych wyodrębnionych z grzybów immunostymulatorów o działaniu antynowotworowym i zapoczątkował badania, które ponownie przybliżyły znaną od dawna potęgę i możliwości tych organizmów. Tak oto, to co kiedyś zapisywano w traktatach medycznych starożytnych kultur, dziś potwierdzają wyniki badań naukowych.

Grzyb shiitake jako składnik funkcjonalny

Pierwsze zapisy o uprawie shiitake, czyli twardnika japońskiego, sięgają co najmniej XII wieku, a w ciągu stuleci grzyb ten zyskał reputację „eliksiru życia” sprzyjającego długowieczności, poprawie libido, poziomu energii. Jego liczne właściwości wykorzystywano w przypadkach osłabienia organizmu, infekcjach i dolegliwościach układu pokarmowego. Jest wykorzystywany jako naturalny środek wzmacniający qi (czyli energię życiową), poprawiający krążenie oraz łagodzący dolegliwości takie jak kaszel czy osłabienie. Za jego wielowymiarowe działanie odpowiadają liczne składniki aktywne, m.in. lentinan (β-glukan o silnym działaniu immunomodulującym), eritadenina (wpływająca na prawidłowy metabolizm lipidów), lentionina (o działaniu przeciwdrobnoustrojowym) oraz naturalne sterole wspierające równowagę metaboliczną. Współczesne badania potwierdziły tradycyjne zastosowania shiitake (twardziak jadalny), a jednocześnie rozszerzyły jego potencjalne wskazania terapeutyczne. Dziś uznaje się go za tzw. grzyb funkcjonalny, czyli taki, który wspiera organizm na wielu poziomach.

Mechanizm działania lentinula edodes

Lentinan zaliczany jest do immunomodulatorów – biologicznych modyfikatorów odpowiedzi immunologicznej. Sam w sobie nie niszczy bezpośrednio komórek nowotworowych, lecz mobilizuje układ odpornościowy do ich zwalczania. Główna aktywna część cząsteczki lentinanu to specyficzny β-1,3-D-glukan, którego potrójna helikalna struktura warunkuje interakcje z komórkami odpornościowymi. W badaniach wykazano, że lentinan pobudza limfocyty T pomocnicze (Th) oraz zwiększa wydzielanie cytokin (m.in. interleukin i interferonów), a także aktywuje komórki NK (natural killer). Efektem tych działań jest wzmocnienie odpornościkomórkowej oraz większa skuteczność układu immunologicznego w eliminacji zagrożeń. Lentinan nie wywiera działania cytotoksycznego, ale stymulując układ immunologiczny, pośrednio hamuje wzrost nowotworów, co umożliwia układowi odpornościowemu sprawniejsze i bardziej precyzyjne działanie. Zwiększona aktywność limfocytów i makrofagów sprzyja rozpoznawaniu oraz eliminacji komórek nowotworowych. Ponadto lentinan wspiera układ odpornościowy, wpływając na równowagę między dwiema głównymi drogami odpowiedzi immunologicznej: Th1 i Th2. Oznacza to, że pomaga zachować właściwe proporcje między reakcją komórek T pomocniczych typu 1 (odpowiedzialnych głównie za walkę z wirusami i nowotworami), a typu 2 (zaangażowanych m.in. w reakcje alergiczne).

Grzyb shiitake a działanie układu odpornościowego

Lentinan wykazuje szerokie działanie przeciwwirusowe i przeciwbakteryjne, co potwierdzają liczne testy laboratoryjne. W badaniach zaobserwowano, że hamuje wzrost wybranych drobnoustrojów chorobotwórczych oraz ogranicza namnażanie niektórych wirusów, w tym: HIV, wirusa zapalenia wątroby typu B (HBV), wirusa grypy oraz wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV). Co więcej, w jednym z badań z lat 90. odnotowano poprawę funkcji odpornościowych u pacjentów HIV-pozytywnych, którym podawano lentinan jako wsparcie terapii konwencjonalnej (Gordon et al., 1998). Jego działanie przeciwbakteryjne odzwierciedla aktywność wobec takich patogenów jak Staphylococcus aureus (gronkowiec złocisty), Escherichia coli oraz niektóre szczepy Salmonella. Wynika nie tylko z bezpośredniego wpływu na drobnoustroje, ale przede wszystkim z mobilizacji układu odpornościowego poprzez aktywację makrofagów i zwiększenie produkcji cytokin oraz interferonów.

Suplementacja a zdrowie metaboliczne

Dodatkowo, niektóre badania wskazują, że lentinan może wpływać korzystnie na profil lipidowy, m.in. obniżając poziom cholesterolu. Efekt ten przypisuje się obecności eritadeniny oraz korzystnemu działaniu na regulację metabolizmu tłuszczów. W badaniach na modelach zwierzęcych suplementacja ekstraktami z shiitake prowadziła do obniżenia poziomu cholesterolu całkowitego, frakcji LDL oraz trójglicerydów. Dzięki tym właściwościom lentinan wpisuje się w szerszy nurt substancji wspierających odporność, chroniących przed infekcjami i wspomagających równowagę metaboliczną – co czyni go cennym elementem profilaktyki chorób cywilizacyjnych.

Reklama

Mystic Brain terpeny konopne Sprawdź

Witamina E-Komplex Fluid MSE dr Enzmann Sprawdź

Glutathion MSE Sprawdź

MitoSpermidin® MSE Sprawdź

Mystic Longevity goździki Sprawdź

Mystic Brain cytrusy i goździki Sprawdź

Lentinan a właściwości lecznicze

Długowieczność

Badanie opublikowane w 2022 roku z wykorzystaniem nicienia Caenorhabditis elegans wykazało, że suplementacja lentinanem znacząco wydłuża życie organizmu modelowego (i choć dotyczyło to niewielkiego organizmu, jego reakcje fizjologiczne pozwalają lepiej zrozumieć potencjał lentinanu w kontekście ludzkiego starzenia się). W zależności od dawki, długość życia wzrosła o 17,6%, 35,3% i 25,3%. Zaobserwowano również poprawę odporności na stres oksydacyjny (mniejszy poziom reaktywnych form tlenu i MDA) oraz wzrost aktywności enzymów antyoksydacyjnych, takich jak SOD i katalaza. Lentinan aktywował także geny DAF-16 i SKN-1, które odgrywają istotną rolę w zwolnieniu procesów starzenia i długowieczności.

Ochrona wątroby i działanie przeciwzapalne

W modelach zwierzęcych z niealkoholowym stłuszczeniem wątroby (NAFLD), lentinan wykazał wielokierunkowe działanie ochronne. Poprawiał skład mikrobioty jelitowej, wzmacniał barierę jelitową i zmniejszał poziom cytokin zapalnych. Inne badanie wykazało, że lentinan zmniejszał akumulację tłuszczu w wątrobie poprzez aktywację szlaku PPARα, odpowiedzialnego za regulację metabolizmu lipidów i ochronę hepatocytów przed stresem oksydacyjnym. W modelu mysim NASH lentinan z grzybów shiitake chronił wątrobę poprzez modulację osi jelito–wątroba: przywracał równowagę mikrobioty, wzmacniał barierę śluzówki (białka ZO‑1, enzymy oksydoredukcyjne), a także łagodził aktywność szlaków zapalnych NF‑κB/Akt oraz regulował ekspresję cytokin pro‑ i przeciwzapalnych. Inne badanie wykazało, że EG-nanocząsteczki (S‑ELNs) z shiitake znacznie hamowały aktywację inflammasomu NLRP3, zmniejszając poziomy IL‑1β i IL‑6 i chroniąc przed ostrym uszkodzeniem wątroby w modelu GalN/LPS.

Znaczenie praktyczne i profilaktyka

Choć lentinan wykazuje w badaniach przedklinicznych silne działanie przeciwzapalne i ochronne na wątrobę (modele NAFLD/NASH, ostre uszkodzenie wątroby), nie przeprowadzono jeszcze kontrolowanych badań klinicznych na ludziach w tych jednostkach. Obecna literatura kliniczna skupia się na zastosowaniu lentinanu jako adiuwantu chemioterapii w różnego typu nowotworach, gdzie obserwowano poprawę jakości życia i wydłużenie przeżywalności. Przytoczone badania przeprowadzono głównie na modelach zwierzęcych, jednakże wyniki są obiecujące i wskazują na potencjał lentinanu jako naturalnego wsparcia:

• który może zapobiegać chorobom wątroby (NAFLD, stany zapalne),
• łagodzić przewlekły stres oksydacyjny,
• oraz jako substancji mogącej wspomagać mechanizmy długowieczności.

Działania te wpisują się w holistyczne podejście do zdrowia, gdzie poprawa funkcji metabolicznych, równowagi immunologicznej i mikrobioty jelit stanowi fundament długiego, zdrowego życia.

Lentinan a zdrowie mitochondriów

Lentinan stał się także obiektem badań nad jego wpływem na mitochondria, które potwierdziły możliwe korzyści z jego stosowania. Mitochondria tokomórkowe „elektrownie” odpowiedzialne za produkcję energii życiowej (ATP). To one stoją za naszą witalnością, zdolnością do regeneracji i potencjałem długowieczności. Utrzymanie ich sprawności uznaje się dziś za kluczowy element w profilaktyce wielu chorób przewlekłych, takich jak cukrzyca, nowotwory, choroby serca czy zaburzenia neurodegeneracyjne. W badaniu przeprowadzonym na modelu myszy z cukrzycą typu 2 (Hu i wsp., 2023) wykazano, że lentinan działał ochronnie na mitochondria, m.in. poprzez:

• zmniejszenie stresu oksydacyjnego, który uszkadza struktury komórkowe
• stabilizację błon mitochondrialnych
• regulację ekspresji kluczowych białek łańcucha oddechowego (Caveolin-1 i SDHA),

co w efekcie przekładało się na poprawę funkcji energetycznych komórek oraz spowolnienie rozwoju kardiomiopatii cukrzycowej.

Japoński ekstrakt a nowotwór

Z kolei badania nad nowotworami pokazują inną, równie fascynującą stronę działania lentinanu. W komórkach rakowych mitochondria często tracą zdolność inicjowania apoptozy – czyli naturalnego procesu śmierci chorej komórki – co utrudnia organizmowi ich eliminację. Lentinan, podany w formie nanocząsteczek (Liu i wsp., 2020), kierował się bezpośrednio do mitochondriów komórek nowotworowych, gdzie:

• obniżał potencjał błony mitochondrialnej – czyli zmniejszał różnicę ładunków elektrycznych potrzebną do wytwarzania energii (ATP). Gdy to napięcie spada, komórka traci zdolność do życia i uruchamia proces apoptozy.
• zwiększał poziom stresu oksydacyjnego ponad próg tolerancji komórki, przyspieszając jej rozpad
• aktywował kaspazy – enzymy odpowiedzialne za rozpoczęcie procesu „samozniszczenia”

W rezultacie komórka nowotworowa nie była w stanie się bronić i ulegała rozpadowi, bez potrzeby stosowania substancji cytotoksycznych. Lentinan pomagał więc organizmowi w rozpoznaniu i usunięciu patogennych komórek, przywracając naturalne mechanizmy oczyszczania. Tym samym można postrzegać lentinan nie tylko jako wsparcie odporności czy terapii nowotworowych, ale także jako naturalny czynnik sprzyjający zdrowemu starzeniu się. Dzięki zdolności ochrony i regeneracji mitochondriów wspomaga organizm w utrzymaniu energii, odporności i żywotności komórkowej – nie tylko w obliczu choroby, lecz także w codziennym, świadomym wspieraniu życia.

Konkluzje i perspektywy rozwoju

Choć lentinan – bioaktywny polisacharyd z grzybów shiitake – nie został jeszcze w pełni zaadoptowany przez zachodni system medyczny, jego potencjał jest coraz trudniejszy do zignorowania. Liczne badania naukowe, a także wieloletnie doświadczenia tysięcy pacjentów, nie tylko w Azji, lecz także w Europie i Ameryce Północnej, wskazują na jego szerokie korzystne działanie na organizm – od regulacji odporności, przez działanie przeciwzapalne, aż po możliwe wsparcie terapii przeciwnowotworowych. Popularność grzybów medycznych rośnie wykładniczo z roku na rok – zarówno dzięki rozwojowi i rosnącej popularności mykoterapii, jak i coraz większej dostępności suplementów naturalnych. Świat zachodni stopniowo otwiera się na integrację tradycyjnej wiedzy z nowoczesną nauką, co może w przyszłości otworzyć nowe ścieżki terapeutyczne – bardziej holistyczne, bezpieczne i dostosowane do potrzeb człowieka w jego całej złożoności.

Włączenie lentinanu do codziennej suplementacji stanowi nie tylko most między medycyną Wschodu a Zachodu, ale też wyraz powrotu do mądrości natury – takiej, która nie niszczy, lecz wspiera regenerację, równowagę i jakość życia. To podejście może odegrać szczególną rolę w czasach, w których coraz więcej osób szuka nie tylko leczenia, ale też profilaktyki, dobrego samopoczucia niezależnie od wieku i świadomego dbania o zdrowie – bez konieczności wyboru między „naturalnym” a „skutecznym”.