Awitaminoza czy hipowitaminoza? Jak rozpoznać niedobór witamin

Niedobory witamin są powszechnym problemem, w przypadku niektórych – jak np. witamina D – mogącym dotyczyć niemal całej populacji Polski. Chociaż ich niski poziom negatywnie wpływa na jakość życia, objawy często bywają przeoczane lub bagatelizowane. Hipowitaminoza z czasem może jednak prowadzić do awitaminozy – ciężkiego niedoboru witamin. Jakie są objawy niedoborów witamin i jak im zapobiegać?

Czym jest awitaminoza?

Witaminy są związkami powszechnie występującymi w żywności, jak i w niektórych przypadkach naturalnie produkowanymi przez nasz organizm – w syntezie skórnej (jak witamina D) lub przy udziale mikrobioty jelit. Mimo to, niedobory tych składników nie należą do rzadkości. Chociaż zazwyczaj przybierają postać hipowitaminozy – lekkiego niedoboru zaburzającego funkcjonowanie organizmu, długotrwały i głęboki niedobór danej witaminy może przerodzić się w awitaminozę.

Awitaminoza – ciężki niedobór witamin

Awitaminozy to choroby, u których podłoża leży ciężki i długotrwały niedobór jednej lub kilku witamin. Prowadzi ona do rozwoju poważnych chorób takich jak:

• Szkorbut – awitaminoza witaminy C,
• Krzywica – awitaminoza witaminy D,
• Beri-beri – awitaminoza tiaminy (wit. B1)
• Pelagra – awitaminoza niacyny (wit. B3)
• „Kurza ślepota” – awitaminoza witaminy A

Są to ciężkie schorzenia, które nieleczone mogą prowadzić do trwałych zaburzeń metabolicznych i znacznego pogorszenia jakości życia. W przypadku ich wystąpienia, sama suplementacja brakujących witamin nie jest już działaniem wystarczającym – awitaminozy wymagają interwencji lekarskiej i długotrwałego leczenia.

Hipowitaminoza – subkliniczny niedobór witamin

Hipowitaminozy to z kolei bardzo powszechne, łagodne niedobory witamin. Mniej lub bardziej świadomie dotyczą one znacznej części populacji – w Polsce szacuje się, że hipowitaminoza witaminy D może dotykać nawet 90% społeczeństwa. Bardzo powszechne są także niedobory kwasu foliowego i innych witamin z grupy B. Występowanie hipowitaminozy nie przejawia się konkretnymi chorobami, jak w przypadku awitaminoz, jednak stan ten również negatywnie odbija się na naszym zdrowiu i może być odczuwalny w postaci łagodnych objawów.

Czy dziś awitaminoza występuje często?

Współcześnie, w czasach rozwiniętej opieki medycznej i rosnącej świadomości zasad prawidłowego odżywiania i wpływu diety na zdrowie, awitaminozy w krajach rozwiniętych są zjawiskiem rzadkim, a niektóre wręcz popadają w zapomnienie. Częściej zetknąć się z nimi można w dotkniętych głodem krajach Globalnego Południa lub jako następstwo przebiegu i nieprawidłowego (lub braku) leczenia innych chorób – takich jak anoreksja, alkoholizm, zaawansowane stadia nowotworowe.

Niedobór witamin – objawy, które łatwo przeoczyć

Hipowitaminozy są jednak na tyle powszechne, że często nie zdajemy sobie z nich sprawy – pogorszenie kondycji skóry czy włosów przypisując nieprawidłowej pielęgnacji, a zmęczenie lub obniżony nastrój nadmiarowi stresu. Wiele tych łagodnych, choć niekiedy uciążliwych objawów to właśnie sygnał, że naszemu organizmowi brakuje jakiegoś ważnego składnika. Jakie objawy mogą świadczyć o niedoborach witamin?

Osłabiona odporność i częste infekcje

Objawem najczęściej kojarzonym z niedoborem witamin jest spadek odporności i zwiększona podatność na infekcje. Szczególną rolę odgrywają tu witaminy odpowiedzialne za prawidłową pracę komórek odpornościowych oraz mechanizmy przeciwzapalne i antyoksydacyjne:

• Witamina A uczestniczy w regulacji odpowiedzi immunologicznej, pozytywnie wpływa na poziomy przeciwciał i wspiera pracę białych krwinek
• Witamina C i witamina E są silnymi antyoksydantami zapewniającymi ochronę komórek przed reaktywnymi formami tlenu i stresem oksydacyjnym
• Witamina D moduluje wrodzoną i nabytą odpowiedź układu odpornościowego, działając jako immunosupresant zapobiegający rozwojowi chorób autoimmunologicznych
• Witaminy B6, B12 i kwas foliowy uczestniczą w podziałach i dojrzewaniu komórek układu odpornościowego
• Przewlekłe zmęczenie i brak energii

Utrzymujące się zmęczenie i brak energii do działania nie muszą być efektem braku wypoczynku lub źle przespanej nocy. Objawy te często świadczą o problemach dotykających naszych komórek – zaburzeniach produkcji energii w mitochondriach. Wydajność tego procesu jest zależna od dostępności między innymi witamin z grupy B (wszystkich poza kwasem foliowym).

Jakie są ich role w mitochondrialnej produkcji energii?

• Tiamina (witamina B1) – wspiera procesy dekarboksylacji w cyklu Krebsa
• Ryboflawina (witamina B2) – stanowi element koenzymu FAD (dinukleotyd fawinoadeninowy) zaangażowanego w transport protonów i produkcję acetylo-CoA
• Niacyna (witamina B3) – jest prekursorem NAD
• Kwas pantotenowy (witamina B5) – stanowi prekursor koenzymu A
• Pirydoksyna (witamina B6) – są kofaktorami enzymów zaangażowanych w metabolizm aminokwasów, glikogenolizę i glukoneogenezę
• Biotyna (witamina B8) – stanowi kofaktor dla karboksylaz, enzymów uczestniczących w przemianach kwasów tłuszczowych w cyklu Krebsa
• Kobalamina (witamina B12) – jest kofaktorem enzymu umożliwiającego przemianę propionylo-CoA w sukcynylo-CoA

Niedobór jednej lub kilku witamin z grupy B prowadzi do obniżenia wydajności cyklu Krebsa, a co za tym idzie mniejszej ilości produkowanej energii niezbędnej do prawidłowego funkcjonowania komórek.

Zaburzenia koncentracji i wahania nastroju

Witaminy są również odpowiedzialne za prawidłową pracę komórek układu nerwowego. Nie tylko uczestniczą w procesach odpowiadających za produkcję energii komórkowej, ale pełnią też role strukturalne, między innymi:

• Tiamina jest zaangażowana w tworzenie synaps, wzrost aksonów oraz powstawanie otoczki mielinowej, wpierając rozwój komórek glejowych.
• Kwas pantotenowy uczestniczy w procesach acetylacji białek, procesu odgrywającego istotną rolę w regulacji ekspresji genów, plastyczności neuronalnej oraz ochronie przed procesami neurodegeneracyjnymi
• Kwas foliowy jest z kolei zaangażowany w procesy metylacji, niezbędnych dla utrzymania prawidłowej struktury lipidów błon neuronalnych i syntezy neurotransmiterów.

Niedobory witamin grupy B, witaminy C i D są kojarzone z częstszym występowaniem stanów depresyjnych, wahań nastroju oraz podwyższonym ryzykiem rozwoju chorób neurodegeneracyjnych.

Problemy skórne, wypadanie włosów i łamliwe paznokcie

Niedobory witamin mogą także objawiać się w sposób widoczny na naszej skórze, włosach i paznokciach. Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach (A, E, K), witamina C i należące do witamin grupy B: ryboflawina, niacyna, pirydoksyna, biotyna i witamina B12 odgrywają istotne role w kondycji skóry i jej przydatków. Hipowitaminozy tych składników mogą prowadzić do pogorszenia stanu cery, powstawania przebarwień, wypadania włosów, osłabienia struktury paznokci, zaburzeń w gojeniu ran i zwiększonej podatności na podrażnienia i stany zapalne.

Najczęstsze niedobory witamin

Chociaż w teorii człowiek jest w stanie dostarczyć organizmowi odpowiednie ilości witamin z dietą oraz poprzez produkcję endogenną (np. przezskórną syntezę witaminy D), w praktyce niedobory niektórych składników są bardzo powszechne i dotykają niemal całych populacji. Które składniki najczęściej wymagają dodatkowej suplementacji?

Niedobór witaminy D

Niedobór witaminy D to jedna z najczęściej notowanych hipowitaminoz – dotyka nawet 80-90% populacji Polski, a jej suplementacja w okresie jesienno-zimowym jest zalecana dla wszystkich grup wiekowych. W obecnych czasach niedostatecznej produkcji witaminy D sprzyja także współczesny styl życia – długotrwałe przebywanie w zamkniętych pomieszczeniach, unikanie słońca i stosowanie filtrów przeciwsłonecznych.

Witamina D jest jednak niezbędna do utrzymania prawidłowej mineralizacji kości i odpowiedniego bilansu wapniowego – w konsekwencji jej hipowitaminoza może sprzyjać rozwojowi krzywicy u dzieci oraz osteoporozy u osób starszych, w szczególności kobiet w okresie pomenopauzalnym. Składnik ten jest także niezbędny do utrzymania prawidłowej pracy układu odpornościowego oraz funkcji układu nerwowego – niedobory witaminy D są ściśle powiązane ze zwiększonym ryzykiem depresji i zaburzeń nastroju.

Niedobór witamin z grupy B

Spośród witamin z grupy B najczęściej obserwuje się niedobory:

• witaminy B12 – szczególnie częste u osób na dietach roślinnych; niedobór objawia się przewlekłym zmęczeniem, trudnościami z koncentracją
• witaminy B6 – jej przyswajanie jest hamowane przez nadużywanie alkoholu i tytoniu oraz niektóre leki (m.in. metforminę); hipowitaminoza może prowadzić do zaburzeń nastroju, obniżenia odporności oraz problemów skórnych
• kwasu foliowego – szczególnie istotne u kobiet w ciąży; niedobór zwiększa ryzyko rozwoju wad rozwojowych u płodu, a u osób dorosłych może sprzyjać występowaniu anemii megaloblastycznej i zaburzeń neuropsychiatrycznych
• ryboflawiny – istotne u osób aktywnych fizycznie, ponieważ podczas wysiłku wykorzystanie tego składnika wzrasta; charakterystycznymi objawami niedoboru są zapalenia kącików ust, suchość spojówek oraz problem skórne (łuszczenie naskórka, łojotokowe zapalenie skóry)
• tiaminy – dotykające pacjentów z niewydolnością serca, diabetyków i osób nadużywających alkoholu; hipowitaminoza może prowadzić do rozwoju zaburzeń neurologicznych, osłabienia mięśni i zwiększonej męczliwości.

Niedobór witaminy C

Chociaż wiele gatunków zwierząt samodzielnie wytwarza witaminę C w organizmie, u ludzi musi być ona dostarczana z pożywieniem. Duże ilości kwasu askorbinowego znaleźć można w licznych owocach i warzywach, jest ona jednak bardzo podatna na działanie podwyższonej temperatury i tlenu, a dodatkowo u palaczy, kobiet w ciąży i w różnych stanach chorobowych (m.in. nadciśnienie, cukrzyca, zaburzenia czynności jelit) jej wchłanianie jest znacznie obniżone.

Niedobory witaminy C mogą przyczyniać się do rozwoju niedokrwistości w wyniku niedostatecznego wchłaniania żelaza, a według niektórych badaczy także zwiększać ryzyko rozwoju nowotworów. Jej hipowitaminoza objawia się także osłabieniem organizmu, spowolnieniem gojenia ran, bólami mięśni i stawów oraz zwiększoną podatnością na infekcje.

Niedobór witaminy A

U osób zdrowych obserwowane poziomy witaminy A zazwyczaj mieszczą się w normie, a niekiedy nawet ją przekraczają. Zapotrzebowanie na ten składnik rośnie jednak w stanach przewlekłego stresu, podczas infekcji, w przebiegu chorób układu pokarmowego (takich jak choroby zapalne jelit) oraz przy stosowaniu diet niskotłuszczowych.

Niedobór witaminy A może prowadzić do zaburzeń widzenia, w szczególności w nocy, a u małych dzieci i kobiet w ciąży także rozwoju zespołu suchego oka. Jej hipowitaminoza jest wiązana także z osłabieniem odporności oraz zaburzeniami neuropsychiatrycznymi.

Przyczyny niedoboru witamin – dlaczego dochodzi do awitaminozy?

Niedobory witamin są kojarzone przede wszystkim ze źle zbilansowaną dietą i niskim spożyciem warzyw i owoców. Ich przyczyny są jednak dużo bardziej zróżnicowane – nawet osoba dokładnie dbająca o swój jadłospis może nieświadomie zmagać się z hipowitaminozą. 

Niewłaściwa dieta i żywność wysokoprzetworzona

Głównym źródłem większości witamin jest pożywienie – w dużych ilościach występują przede wszystkim w warzywach, owocach, produktach pełnoziarnistych i produktach odzwierzęcych (ryby, podroby, mięso). Znaczenie ma jednak nie tylko dobór składników, ale także to jakiej obróbce je poddajemy – witaminy są związkami wrażliwymi na działanie wysokiej temperatury, tlenu oraz mogą wchodzić w interakcje z innymi związkami. Problem niskiej zawartości witamin w produktach dotyczy w szczególności żywności wysokoprzetworzonej i produkowanej masowo.

Zaburzenia wchłaniania i problemy jelitowe

Niektóre osoby nawet spożywając odpowiednie ilości witamin mogą się zmagać z ich niedoborami. Dotyczy to w szczególności pacjentów chorujących przewlekle – choroby wątroby, trzustki oraz jelit (m.in. celiakia, choroba Leśniewskiego-Crohna, IBS) prowadzą do znacznego obniżenia wchłaniania witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (A, D, E, K), kwasu foliowego i witaminy B12.

W przypadku witamin rozpuszczalnych w tłuszczach istotne znaczenie ma także ich biodostępność. Najlepsze wchłanianie można uzyskać poprzez spożywanie ich w połączeniu z potrawami bogatymi w tłuszcze, w trakcie lub zaraz po posiłku – dotyczy to zarówno naturalnych źródeł, jak i stosowania suplementów diety.

Przewlekły stres i zwiększone zapotrzebowanie

Istotnym czynnikiem prowadzącym do niedoborów witamin jest zwiększone zapotrzebowanie na te składniki związane z prowadzonym stylem życia. W jakich sytuacjach należy szczególnie zadbać o suplementację?

• Przewlekły stres – organizm zmagając się ze stresem działa na podwyższonych obrotach, co prowadzi do szybszego zużywania witamin
• Intensywna aktywność fizyczna – spożycie tiaminy, ryboflawiny i niacyny powinno wzrastać proporcjonalnie do zapotrzebowania na energię
• Dieta wegańska – ze względu na ograniczoną ilość źródeł roślinnych, często związana jest z niedoborami witamin B12 i D
• Palenie papierosów (także bierne) – ze względu na wysoki stres oksydacyjny jeden papieros „niszczy” nawet 25 mg witaminy C
• Spożywanie alkoholu – alkohol obniża wchłanianie i wypłukuje z organizmu witaminy z grupy B i rozpuszczalne w tłuszczach oraz przyśpiesza zużycie witaminy C

Leki wpływające na poziom witamin

Na poziom witamin oraz ich prawidłowe wchłanianie wpływają także stosowane leki. Problem ten dotyczy między innymi leków przeciwpadaczkowych, antykoncepcyjnych, niektórych antybiotyków, kortykosteroidów, leków przeciwnowotworowych. Na niedobory narażeni są także diabetycy stosujący metforminę, która obniża wchłanianie witaminy B12 oraz osoby przyjmujące inhibitory pompy protonowej i leki moczopędne.

Jak rozpoznać niedobór witamin? Diagnostyka i badania

Pierwszym sygnałem wskazującym na możliwą hipowitaminozę są doświadczane objawy, takie jak przewlekłe zmęczenie, pogorszenie stanu skóry i włosów, osłabienie odporności czy problemy z koncentracją. W praktyce tego typu dolegliwości są jednak z reguły niespecyficzne i mogą nakładać się na inne schorzenia. Kluczowe w rozpoznaniu niedoboru witamin są więc odpowiednie badania laboratoryjne.

Jakie badania wykonać przy podejrzeniu niedoborów?

Podstawą diagnostyki niedoborów są badania laboratoryjne, jednak ich wartość zależy od właściwego doboru oznaczanych parametrów. W wielu przypadkach bardziej miarodajne niż bezpośrednie oznaczenie stężenia witaminy jest określenie jej aktywnej formy lub metabolitów – przykładowo dla witaminy D oznacza się 25(OH)D, a w diagnostyce witaminy B12 pomocne bywa oznaczenie kwasu metylomalonowego lub homocysteiny. Wynika to z faktu, że poziom całkowity witaminy w surowicy nie zawsze odzwierciedla jej biodostępność i funkcjonalność na poziomie komórkowym

Wyniki „w normie” a poziom optymalny

Zakresy referencyjne w wynikach badań określają poziomy uznawane za prawidłowe dla populacji – z założeniem „przeciętnej” zdrowej osoby. W zależności od prowadzonego stylu życia, towarzyszących chorób, stosowanych leków czy innych uwarunkowań osobniczych mogą się one jednak różnić pomiędzy poszczególnymi osobami. Interpretacja wyników powinna uwzględniać nie tylko to czy otrzymana wartość mieści się w normie, ale także odczuwane objawy, styl życia i stan zdrowia pacjenta.