Karczoch – ziele na pracę wątroby

Poznaj właściwości karczocha zwyczajnego. Dowiedz się w jaki sposób wspiera pracę wątroby.

„Pan by nie mógł być warzywem – nawet karczoch ma serce” – z filmu Amelia.

Karczoch (Cynara scolymus L.) to roślina z rodziny astrowatych, która była ceniona zarówno za właściwości kulinarne, jak i zdrowotno-odżywcze już w Starożytnym Egipcie oraz Antyku. Kwiat karczocha o intensywnym fioletowym kolorze może stanowić ozdobę ogrodów, podczas gdy „serce” karczocha, które miała na myśli bohaterka filmu „Amelia” to dno kwiatowe i dolna część kielicha tej rośliny.

Serce karczocha w smaku przypomina nieco szparagi i podobnie jak one, stanowi raczej ekskluzywny składnik kuchni Środkowoeuropejskiej, który serwuje się na specjalne okazje i w dni świąteczne. Być może instynktownie, aby ułatwić żołądkowi, wątrobie i jelitom uporanie się z tymi wszystkimi przysmakami oraz ciężkimi daniami, jakie tradycyjnie goszczą na naszych stołach.

„Serce” karczocha stanowi dobre źródło błonnika – inuliny, przyczyniając się w ten sposób do zdrowego stanu naszej mikroflory jelitowej. Zawarty w karczochu rodzaj fenolu – cynaryna sprawia, iż wszystko, co spożywamy bezpośrednio po karczochu, smakuje słodko [1].

Jednak najcenniejsze właściwości przypisuje się liściom karczocha. Pozyskiwany z nich ekstrakt obfituje w fitoskładniki, których działanie ceni się w medycynie ludowej od wieków: sok z liści karczocha stosowano przede wszystkim w celu wsparcia pracy wątroby oraz jej regeneracji, a także pobudzenia wydzielania płynów żółciowych i eliminacji dolegliwości trawiennych. Ochronny wpływ karczocha na wątrobę był znany już w XVII wieku [2].

Karczoch – skarby ukryte w sercu i liściach

Karczoch został ogłoszony rośliną leczniczą roku 2003 [11] i jak się za chwilę przekonasz, zupełnie słusznie. Za dobroczynny wpływ karczochów na nasze zdrowie odpowiadają przede wszystkim zawarte w ich liściach tak zwane substancje gorzkie, na przykład cynaropikryna oraz flawonoidy, fitosterole, a także garbniki. Jedną z ukrytych w karczochu substancji aktywnych jest cynarozyd – flawonoid o udowodnionych właściwościach antyoksydacyjnych, zdolny do neutralizacji rodników ponadtlenkowych H2O2 [3]. Do dalszych kluczowych substancji pozyskiwanych z karczocha należą cynaryna, cyjanidyna oraz luteolina.

Wspomniana wyżej cynaryna wykazuje różnorodne działanie w organizmie człowieka. I tak na przykład:

  • sprzyja zwiększeniu produkcji śródbłonkowego tlenku azotu eNO, czyli tego rodzaju tlenku azotu, który wykazuje działanie ochronne wobec naczyń krwionośnych, a jednocześnie hamuje wydzielanie prozapalnego iNO (indukowalnego tlenku azotu), właściwości te pozostają w zgodzie z tradycyjnym stosowaniem soku/wyciągu z liści karczocha przy profilaktyce zawałów [4], [10]
  • hamuje peroksydację lipidów, chroniąc w ten sposób błony komórkowe oraz błony mitochondriów przed uszkodzeniami, co sprawia, iż wyciąg z liści karczocha ma działanie antyoksydacyjne oraz przeciwzapalne [5]
  • pobudza wydzielanie płynów żółciowych, przyczyniając się do łagodzenia objawów dyspepsji i niestrawności [6].

Właściwości ekstarktu z karczocha potwierdzone naukowo

Ogółem rzecz biorąc, badania kliniczne potwierdzają następujące właściwości ekstraktu z liści karczocha [7], [8], [9], [14], [15]:

  • działanie antyoksydacyjne, w tym również przeciwdziałanie utlenianiu cholesterolu LDL, a tym samym zdolność ograniczania ryzyka miażdżycy
  • działanie przeciwzapalne, szczególnie poprzez hamowanie prozapalnej ścieżki sygnałowej związanej z NFkB
  • ochrona wątroby przed uszkodzeniami oraz procesami włóknienia, a tym samym profilaktyka lub spowalnianie rozwoju marskości wątroby
  • wsparcie funkcjonowania wątroby u pacjentów z niealkoholowym stłuszczeniowym zapaleniem wątroby
  • zawarte w nim flawonoidy, w tym kwas kawowy pomagają unormować poziom cukru we krwi, szczególnie poziom glukozy na czczo
  • chroni wątrobę przed uszkodzeniami spowodowanymi regularnym spożywaniem lub nadużywaniem alkoholu, zapobiega rozwojowi alkoholowego stłuszczeniowego zapalenia wątroby
  • hamowanie syntezy cholesterolu oraz poprawa profilu lipidowego, obniżanie poziomu trójglicerydów
  • stymulacja wydzielania płynów żółciowych, a tym samym ułatwianie trawienia tłuszczów oraz łagodzenie objawów dyspepsji, w tym wzdęć oraz uczucia przepełnienia
  • pozytywny wpływ na produkcję energii w organizmie, zwłaszcza poprzez nasilanie aktywności kompleksu I oraz IV mitochondrialnego łańcucha oddechowego
  • ochrona mitochondriów przed atakami wolnych rodników: nadtlenoazotynu oraz ponadtlenku
  • stymulacja biogenezy oraz regeneracji mitochondriów, co przyczynia się do ogólnej poprawy zdrowia i samopoczucia, a także jakości życia pacjentów.

Zgodnie z obserwacjami uczonych, takie właściwości wyciągu liści z karczocha pozostawały uzależnione od wysokości dawki substancji czynnych [15].

Zalety standaryzowanego wyciągu z liści karczocha w kapsułkach/tabletkach:

  • stała, ściśle kontrolowana ilość substancji czynnych
  • kontrola czystości surowca oraz produktu finalnego zwiększa stopień bezpieczeństwa stosowania produktu, chroniąc nas przed obciążeniami pestycydami i metalami ciężkimi
  • ze względu na to, iż karczoch nie jest typową rośliną dla naszych szerokości geograficznych, suplementacja wyciągu z liści karczocha stanowi wygodniejszą i dostępniejszą formę korzystania z dobrodziejstw tej rośliny
  • standaryzowany ekstrakt z liści karczocha zawiera większą ilość substancji czynnych niż sok ze świeżych liści karczocha, co jak potwierdzają badania kliniczne wiąże się z większymi korzyściami dla zdrowia.

Z uwagi na ich wzajemnie uzupełniające się właściwości, w fitoterapii wyciąg z karczocha chętnie stosuje się w połączeniu z wyciągiem z imbiru. Słuszność takiego rozwiązania potwierdzają też badania kliniczne, które wskazują też na fakt, iż imbir działa pozytywnie na nasz żołądek, podczas gdy wyciąg z liści karczocha – wspiera pracę jelit i wątroby, synergicznie przyczyniając się do usprawnienia trawienia i zwalczania objawów dyspepsji [12].

Z oczyszczających właściwości ekstraktu z liści karczocha możesz skorzystać również profilaktycznie, na przykład podczas wiosennej kuracji oczyszczającej, łącząc go z takimi roślinami jak ostropest plamisty, liść mniszka lekarskiego czy ziele krwawnika.

Przeciwwskazanie do suplementacji wyciągu z karczocha stanowi [8], [9]:

  • nietolerancja roślin z rodziny astrowatych
  • niedrożność dróg żółciowych
  • ciąża oraz okres karmienia piersią
  • wiek poniżej 12 r.ż.

Karczoch w kuchni – jak przyrządzać i jak jeść?

Karczochy są cenione szczególnie w kuchni południowoeuropejskiej, a we Włoszech z karczocha przyrządza się nawet likier – cynar. Najważniejszymi producentami karczochów są obecnie Hiszpania, Włochy i Francja, a także Algieria, Maroko oraz Izrael.

Jeżeli chcesz maksymalnie wykorzystać prozdrowotne właściwości świeżych karczochów, gotując to warzywo, ugotuj również łodygę oraz młode liście – otrzymany wywar odcedź i popijaj w ciągu dnia jako naturalne źródło substancji gorzkich i flawonoidów, dla zdrowia wątroby, jelita cienkiego oraz woreczka żółciowego i nie tylko [13]. Warto przy tym zaznaczyć, iż znacznie większą wartość odżywczą posiadają świeże karczochy niż karczochy ze słoika.

Kupując karczochy, zwróć uwagę na ich łodygę – powinna być jędrna, niewysuszona i pozbawiona ciemnych plam. Najlepiej wybieraj młode, niewielkie egzemplarze. Karczochy gotujemy przez 30-45 minut w osolonej wodzie z dodatkiem cytryny, najlepiej tak, aby w wodzie zanurzone były całe główki. Główny sezon na karczochy przypada od sierpnia do listopada.

Jedną z tradycyjnych kompozycji smakowych jest włoski makaron Tagiatelle z sosem z serc karczocha oraz gotowane lub pieczone karczochy solo, podawane z majonezem lub sosem Vinaigrette. Karczochy idealnie komponują się z miętą, koperkiem, zielonym groszkiem oraz sokiem z cytryny, który pozwala zachować im piękny zielono-fioletowy kolor. Zaprzyjaźnią się również z mielonym mięsem jako nadzieniem lub jako ukoronowanie wiosennej sałatki. W wykwintnej wersji możesz podać je również ze szparagami, młodymi ziemniakami oraz sosem hollandaise, który doskonale podkreśla charakterystyczny smak tych warzyw.

Smacznego i na zdrowie!

Autor: Sylwia Grodzicka

  1. Segnit, N., Der Geschmacks Thesaurus, Bloomsbury Berlin, 2012
  2. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23923586/
  3. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31157476/
  4. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6271736/
  5. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25792498/
  6. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0944711311800279
  7. https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-642-85436-1_14
  8. https://www.apotheken-umschau.de/medikamente/heilpflanzen/artischocke-hilfreich-fuer-leber-und-galle-736537.html
  9. https://www.ema.europa.eu/en/documents/herbal-monograph/final-european-union-herbal-monograph-cynara-cardunculus-l-syn-cynara-scolymus-l-folium_en.pdf
  10. van Straten, M., Try it! Superfoods super Fast, Penguin Random House, 2016
  11. https://sns.uba.de/chronik/de/labels/_1b049d5d.html
  12. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6341159/
  13. Muenzing-Ruef, I., Kursbuch gesunde Ernährung, Heyne, 2013
  14. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4879230/
  15. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5622760/