Karnozyna – działanie, skutki uboczne i źródła w żywności

Karnozyna jest dipeptydem naturalnie występującym w organizmie o właściwościach przeciwutleniających. Dowiedz się, kiedy warto ją stosować.

Karnozyny – korzyści, skutki uboczne i źródła w żywności

Karnozyna jest naturalnym przeciwutleniaczem składającym się z dwóch aminokwasów. Jedną z jej ważnych funkcji jest neutralizowanie wolnych rodników oraz wspieranie pracy mitochondriów. Znajduje się w mięśniach, a także w sercu i mózgu.

Karnozyna jest ważna dla zachowania wielu prawidłowych funkcji organizmu, w tym pracy i rozwoju mięśni, serca, wątroby, nerek, mózgu i wielu innych narządów. Trwają badania nad stosowaniem karnozyny w procesie starzenia się, w cukrzycy i jej powikłaniach czy chorobach nerek. Jednak dotychczasowe badania naukowe nad karnozyną nie są wystarczające i nie popierają wszystkich tych zastosowań. Przedstawiamy dotychczasowe najbardziej wiarygodne badania naukowe nad karnozyną.

Czym jest karnozyna?

Karnozyna jest naturalnie występującą cząsteczką złożoną z dwóch aminokwasów, histydyny i beta-alaniny [1].

Jest obecna w mózgu, nerkach i mięśniach szkieletowych zarówno człowieka, jak i ryb, ptaków i innych ssaków [2, 3].

Ponieważ karnozyna odgrywa ważną rolę w organizmie jej niedobór lub niedostateczna ilość w diecie może negatywnie wpływać na zdrowie.

Najlepsze źródło karnozyny w diecie stanowią mięso i ryby, dlatego weganie i wegetarianie są szczególnie narażeni na niedobór tego składnika.

Postuluje się także jej wpływ przeciwutleniający i ochronne działanie przed wolnymi rodnikami i reaktywnymi formami tlenu (takimi jak rodniki hydroksylowe i nadtlenek) oraz reaktywnymi formami azotu. Jednak dane kliniczne nie potwierdzają jeszcze tych efektów [3].

Pewne badania wśród ludzi wskazują na związek między różnymi stanami chorobowymi a poziomem karnozyny. Brakuje jednak odpowiednich badań klinicznych dotyczących skuteczności i bezpieczeństwa suplementacji karnozyny [4, 5, 6].

Ponadto brakuje wiarygodnych badań klinicznych potwierdzających korzystny wpływ suplementacji karnozyny. Dotychczasowa badania na modelach zwierzęcych i komórkowych stanowią obiecujące podstawy do dalszych badań.

Zalety

  • Prawdopodobne właściwości przeciwstarzeniowe,
  • Wpływ na gospodarkę glukozy we krwi,
  • Może promować zdrowie jelit,
  • Badany jest wpływ ochronny na mózg, funkcje poznawcze i pamięć.

Wady

  • Brakuje odpowiednio szerokich badań klinicznych,
  • Nieznane jest jej długoterminowe bezpieczeństwo stosowania,
  • Może zaburzać krzepnięcie krwi,
  • Może wchodzić w interakcje z lekami.

Karnozyna a mitochondria

Korzyści uczestniczy w neutralizowaniu wolnych rodników i zmniejszaniu stresu oksydacyjnego, dzięki czemu może potencjalnie wpływać ochronnie na mitochondria [7, 8, 9, 10].

Badanie na modelu zwierzęcym sugeruje, że starzejące się myszy, którym podano karnozynę, miały mniejszą dysfunkcję mitochondriów związaną z wiekiem [11].

Sugeruje się także wpływ karnozyny na mitochondria zwierząt z choroba Alzheimera. Zaburzenia funkcji mitochondriów są jednym z postulowanych mechanizmów choroby Alzheimera. Suplementacja karnozyny u myszy sprzyjała zmniejszeniu wewnątrzkomórkowej akumulacji β – amyloidu w hipokampie i związane z wiekiem zaburzenia mitochondrialne [12].

Postulowanym mechanizmem ochronnego działania karnozyny na mitochondria jest regulacja poziomu wapnia w komórkach. W badaniu na komórkach o podwyższonym stężeniu wapnia karnozyna chroniła funkcje mitochondriów [13].

Uważa się również, że karnozyna służy jako „bufor fizjologiczny”, który odgrywa kluczową rolę w regulacji aktywności enzymów i wapnia [14].

Stwierdzono, że karnozyna łagodzi zaburzenia mitochondrialne indukowane amoniakiem. Dane sugerują, że ten peptyd jest potencjalnym środkiem ochronnym przeciwko niewydolności metabolizmu energetycznego indukowanej hiperamonemią [15].

Jak działa karnozyna podczas ćwiczeń?

Glukoza jest rozkładana w procesie glikolizy i stanowi główne źródłem energii podczas ćwiczeń o wysokiej intensywności.

Podczas ćwiczeń mięśnie rozkładają glukozę na kwas mlekowy, który następnie przekształcany jest w mleczan, który wytwarza jony wodoru (H+).

Jony wodoru obniżają poziom pH mięśni, powodując ich kurczenie i zmęczenie [15, 16, 17].

Wtedy karnozyna zaczyna działać jak bufor przeciwko wytwarzanym jonom, normalizując pH i zmniejszając ilość kwasu mlekowego wytwarzanego w mięśniach [17, 18].

Karnozyna zmniejsza gromadzenie się kwasu mlekowego w mięśniach podczas ćwiczeń, co prowadzi do poprawy wyników sportowych [19, 20].

Karnozyna – działanie i korzyści dla zdrowia

Poniższe korzyści są poparte jedynie ograniczonymi badaniami klinicznymi. Nie ma wystarczających dowodów na stosowanie karnozyny w poniższych sytuacjach.

1. Aktywność fizyczna

Nie ma wystarczających dowodów, aby ocenić wpływ karnozyny na sprawność fizyczną. Istniejące dane są mieszane.

W jednym badaniu wśród zdrowych trenujących mężczyzn pojedyncza dawka karnozyny (2 gramy, beta-alanina 2 gramy) 4 godziny przed badaniem zwiększyła niektóre pomiary sprawności fizycznej (maksymalną zdolność skurczu mięśni i wysokości skoku). Jednak zwiększyło również ból mięśni po 24 godzinach [21].

W innym badaniu pojedyncza doustna dawka zawierająca 1,5 g karnozyny nie wpływała na moc podczas intensywnych sprintów u zdrowych mężczyzn w porównaniu z grupą placebo [22].

Ograniczone badania donoszą, że suplementacja β-alaniny (prekursora karnozyny) może zwiększyć wydajność ćwiczeń o wysokiej intensywności, przyrosty masy mięśniowej, pułap tlenowy (zdolność pochłaniania tlenu przez organizm VO2 max.) i szybkość adaptacji treningowych. Naukowcy podejrzewają, że mechanizm ten może przynajmniej częściowo wynikać ze zdolności karnozyny do zwiększenia zdolności buforowania mięśni [23].

2. Choroba Alzheimera

Wciąż potrzebne są dalsze badania kliniczne, ale jak dotąd badania na zwierzętach i modelach komórkowych wskazują na zdolność karnozyny do zmniejszania nagromadzenia się beta amyloidu, który jest głównym składnikiem w mózgach pacjentów z chorobą Alzheimera [24].

Ponadto randomizowane, kontrolowane badanie kliniczne z podwójnie ślepą próbą wykazało, że u zdrowych osób w podeszłym, które przyjmowały suplement zawierający karnozynę i anserynę – metylowaną pochodną karnozyny, zaobserwowano poprawę związanego z wiekiem spadku przepływu krwi w mózgu (co występuje w chorobie Alzheimera) po trzech miesiącach suplementacji. Wśród 39 zdrowych starszych ochotników (w wieku 60–78 lat) zaobserwowano poprawę pamięci [25].

3. Pamięć

Pewne badania postulują korzyści stosowanie l-karnozyny w problemach z pamięcią, choć potrzebne są badania kliniczne na dużą skalę.

Jedno z badań wykazało, że po 3 miesiącach suplementacji karnozyną w dawce 500 mg / dobę pacjenci osiągali lepsze wyniki w testach pamięci [26].

Podobnie podanie karnozyny w połączeniu z anseryną wykazało poprawę pamięci u osób starszych [27].

Naukowcy badają również połączenie karnozyny z innymi związkami – takimi jak polifenole z jagód i zielonej herbaty oraz innych aminokwasów – i ich wpływ na zdrowie neuronów i neurogenezę w komórkach [28].

4. Autyzm

Nie ma wystarczających dowodów na poparcie stosowania l-karnozyny w autyzmie. Jednak w jednym małym badaniu klinicznym z udziałem 31 dzieci z autyzmem, L-karnozyna (800 mg / dzień) zmniejszała nasilenie i poprawiała objawy autyzmu (takie jak socjalizacja, komunikacja i wysławianie) po 8 tygodniach. Nie można jednak wyciągnąć jednoznacznych wniosków z tego pojedynczego badania, z powodu braku grupy kontrolnej [29].

5. Zdrowie skóry

Badania na niewielkiej grupie osób wskazują na pewne właściwości L-karnozyny na poprawę stanu skóry.  

W jednym badaniu klinicznym z udziałem 50 osób z cukrzycą i silnie wysuszoną skórą stóp krem ​​zawierający 5% mocznik, argininę 0,5% i karnozynę 0,01% poprawił nawilżenie skóry i zmniejsza jej suchość. W porównaniu z kontrolnym kremem zmiękczającym, pacjenci, którzy stosowali krem z ​​karnozyną dwa razy dziennie przez 8 miesięcy, zredukowali suchość skóry o 91% [30].

Z drugiej strony brakuje danych klinicznych potwierdzających stosowanie l-karnozyny do gojenia się ran. Dostępne są tylko dane dotyczące zwierząt i nie możemy wyciągać żadnych wniosków, dopóki nie zostaną przeprowadzone badania na ludziach.

W jednym badaniu wśród zwierząt karnozyna stosowana wewnętrznie i miejscowo poprawiała gojenie się ran. Naukowcy podejrzewają, że zwiększyło to ekspresję korzystnych czynników wzrostu i cytokin [31].

Naukowcy badają także wpływ karnozyny na skórę i komórki naczyń krwionośnych u osób z wysokim poziomem glukozy [32].

6. Zdrowie serca

Sugeruje się wpływ karnozyny na zdrowie serca u osób z niewydolnością.

W jednym badaniu klinicznym z udziałem pacjentów z niewydolnością serca karnozyna w połączeniu ze standardowym leczeniem poprawiła niektóre parametry czynności serca [33].

Naukowcy sugerują, że karnozyna może poprawić czynność serca poprzez regulację poziomu wapnia w komórkach, na podstawie wyników badań na zwierzętach. Trwają także badania nad ochronnym wpływem karnozyny na miażdżycę tętnic [34, 35, 36].

7. Cukrzyca i otyłość

Pewne dowody wskazują na zastosowanie karnozyny u osób z otyłością lub cukrzycą.

Pilotażowe, randomizowane badanie kliniczne z podwójnie ślepą próbą, oceniało wpływ suplementacji karnozyny u 30 osób z nadwagą lub otyłością. Połowa badanych przyjmowała 2 gramy karnozyny dziennie, a druga połowa przyjmowała placebo przez okres 12 tygodni.

U osób, które przyjmowały karnozynę, zmniejszyła się insulinooporność oraz poziom glukozy w porównaniu do osób przyjmujących placebo. Wniosek ten sugeruje, że suplementacja karnozyny może wspomagać zapobieganie cukrzycy typu 2 [37, 38].

Niektórzy naukowcy sugerują, że osoby z cukrzycą lub ze stanem przedcukrzycowym mają niskie stężenie (63% poniżej normy) karnozyny w komórkach mięśniowych i mózgowych. Badania na dużą skalę nie potwierdziły jednak tych założeń [39].

W jednym małym badaniu u osób otyłych, którym podano karnozynę, stwierdzono obniżenie poziomu cukru we krwi. Jednak wyniki te nie zostały powtórzone na większej grupie [40].

Naukowcy sugerują związek miedzy karnozyną, a układem unerwieniem odpowiadającym za komunikują się z nadnerczami, wątrobą, nerkami, trzustką, żołądkiem oraz tkanką tłuszczową, które wpływają na poziom cukru we krwi, kontrolę ciśnienia krwi, apetytu, i spalanie tłuszczu. Teorie te pozostają jednak niepotwierdzone [41].

Badany jest również wpływ karnozyny na powikłania cukrzycy u zwierząt oraz w modelach komórkowych. Badania dotyczą powikłań takich jak: ból neuropatyczny, niewydolność narządów, utrata słuchu, osteoporoza, problemy ze wzrokiem i uszkodzenie serca [42, 43, 44, 45, 46].

W badaniach na komórkach oceniany jest wpływ karnozyny na zapobieganie tworzenia się glikowanej lipoproteiny o niskiej gęstości, która może stymulować tworzenie komórek piankowatych, które są powiązane z zaburzeniami krążenia często obserwowanymi u diabetyków [47].

8. Zdrowie oczu i jaskra

W niewielkim badaniu suplementacja z dodatkiem karnozyny przez rok jako dodatek do standardowej terapii zmniejszała ciśnienie śródgałkowe u pacjentów z jaskrą [48].

W skład suplementu wchodził: wyciąg z pokrzywy indyjskiej (150 mg), homotauryna (100 mg), L-karnozyna (50 mg), witamina B1 (1,1 mg), witamina B2 (1,4 mg), witamina B6 (1,4 mg), kwas foliowy (0,2 mg) i magnez (150 mg). Jednak wpływ samej karnozyny na obserwowany efekt jest nieznany [48].

Sugeruje się, że karnozyna może zapobiegać zaćmie poprzez połączenie jej właściwości przeciwutleniających i antyglikacyjnych, ale brakuje danych klinicznych na dużą skalę [49].

Stosowanie kropli do oczu zawierających karnozynę przez 2 do 6 miesięcy zmniejszało problemy ze wzrokiem takie jak: zmętnieniem soczewki i osłabioną ostrość wzroku, które są zwykle skutkiem ubocznym zaćmy [50, 51].

Wstępne badania na modelach komórkowych i zwierzęcych

Przedstawione podsumowanie istniejących badań na zwierzętach i komórkach wymaga potwierdzenia w badaniach klinicznych. Wnioski te wskazują na potencjalne korzyści karnozyny, ale nie stanowią podstaw do stosowania jej w wymienionych niżej stanach.

9. Długość życia i proces starzenia

Niektórzy naukowcy sądzą, że karnozyna może mieć właściwości przeciwstarzeniowe. Sugerują, że poziom karnozyny spada wraz z wiekiem u szczurów [52].

Karnozyna może poprawiać funkcje starzejących się komórek (etap tuż przed śmiercią komórki), powodując, że wyglądają i zachowują się młodziej niż komórki, którym brakuje karnozyny. Nie możemy jednak wyciągać żadnych wniosków w odniesieniu do ludzi z badań przeprowadzonych na komórkach [53, 54].

Badany jest także wpływ karnozyny na glikację białek – reakcję białka i cukrów we krwi, która jest potencjalnym czynnikiem starzenia się. Dotychczas przeprowadzone badania na komórkach donoszą, że karnozyna działa poprzez:

  • Wiązanie z grupami karbonylowymi / aldehydowymi, które inaczej wiązałyby się z białkami i uszkadzały je [55].
  • Ogranicza powstawanie utlenionych cukrów, powszechnie znanych jako zaawansowane produkty końcowe glikozylacji (AGE), działając jako przeciwutleniacz [56, 57].
  • Zmniejszenie uszkodzeń lipidów, DNA i białek poprzez chelatowanie metali [58].

Żaden z tych mechanizmów nie został jednak potwierdzony.

10. Zdrowie jelit

Naukowcy badają wpływ karnozyny na kosmki jelitowe, zmniejszanie stanów zapalnych jelit i ochronię przed indometacyną, lekiem przeciwzapalnym, który może uszkodzić błonę śluzową jelit [58].

Inny zespół badawczy analizuje wpływ karnozyny na cytokiny prozapalne w komórkach jelitowych narażonych na Helicobacter pylori [59].

11. Neurodegeneracja

Aldehyd malonowy (MDA) jest toksycznym produktem peroksydacji lipidów. Badanie na szczurach sugeruje, że karnozyna chroni przed toksycznością indukowaną przez MDA u zwierząt i hamuje modyfikację białek spowodowaną przez MDA [60].

Przyjmowanie zwykłych środków znieczulających często powoduje wzrost melanoidu pochodzącego z serotoniny (SDM). Karnozyna może chronić przed neurotoksycznym działaniem SDM u zwierząt.

Poprawiła również funkcję neurologiczną po zdarzeniu podobnym do udaru i chroniła przed pogorszeniem funkcji poznawczych spowodowanym dietą wysokotłuszczową. Miała także działanie przeciwdepresyjne u szczurów, ale brakuje danych na temat jej działania u ludzi [61, 62, 64, 63].

Transportery specyficzne dla karnozyny znajdują się w częściach bariery krew-mózg [65].

Naukowcy badają, czy karnozyna może chronić mitochondria hodowanych komórek mózgowych (astroglej) przed uszkodzeniami wywołanymi przez tlenek azotu [66].

Ponieważ karnozyna wiąże się z cynkiem, niektórzy badacze uważają, że odgrywa ona pewną rolę w kontrolowaniu dostępności jonów cynku w tkance neuronalnej [67].

12. Odpowiedź immunologiczna i stany zapalne

U szczurów karnozyna obniża poziom IL-1a i normalizuje poziomy gamma-glutamylotransferazy [68].

Naukowcy badają, czy karnozyna zmniejsza stan zapalny poprzez obniżenie TNF-a oraz syntezę tlenku azotu w tkance mózgowej [69].

13. Badania nad rakiem

Większość badań wpływu karnozyna na raka ogranicza się do komórek, co uniemożliwia ich interpretację w odniesieniu do całego ludzkiego organizmu.

Naukowcy badają wpływ karnozyny na następujące szlaki w komórkach (lub u zwierząt):

  • Uszkodzenie DNA, które teoretycznie mogą przekształcić zdrowe komórki w komórki nowotworowe [70, 71, 72].
  • Poziomy ATP w komórkach nowotworowych [73].
  • Rozwój raka u szczurów z niedoborem witaminy E [74].
  • Kaspaza 3 w komórkach nowotworowych [75].
  • Mitochondrialny stres oksydacyjny w komórkach raka jajnika [76].

Brakuje jednak danych na temat wpływu karnozyny na proces nowotworowy u ludzi, dlatego jej działanie pozostaje nieznane.  

14. Choroba Alzheimera

Pewne dane wskazują na niski poziom karnozyny we krwi u chorych na Alzheimera [77].

Karnozyna badana jest pod kątem przeciwdziałania gromadzeniu się aldehydów i płytek beta-amyloidowych, które są powszechnie uważane za główne przyczyny choroby Alzheimera [78].

Uważa się, że karnozyna utrudnia tworzenie struktur włóknistych i beta-amyloidu poprzez zmianę sieci wiązań wodorowych zaangażowanych w fibrylogenezę [79].

Ograniczone odkrycia sugerują, że anhydraza węglowa jest niższa w mózgach pacjentów z chorobą Alzheimera. Uważa się, że karnozyna działa jako aktywator anhydrazy węglanowej [80].

Jedna z kontrowersyjnych teorii sugeruje, że nierównowaga naturalnie występujących metali, takich jak miedź, żelazo i cynk, odgrywa rolę w zaostrzeniu patologii Alzheimera. Sugerują, że karnozyna jest w stanie chelatować te metale, ale brakuje danych na poparcie tych twierdzeń [81, 82].

15. Choroba Parkinsona

Naukowcy badają, czy karnozyna ogranicza powstawanie i sprzyja rozkładowi nieprawidłowych białek, które mogą przyczyniać się do rozwoju choroby Parkinsona [83].

Badają również jej wpływ na hamowanie toksyczności aldehydu malonowego (MDA) w komórkach neuronalnych, co może ograniczać tworzenie zmodyfikowanych białek związanych z chorobą Parkinsona [84].

W jednym z badań, połączenie leczenia L-dopą i karnozyną (1,5 g / dzień) poprawiło niektóre objawy neurologiczne, takie jak sztywność rąk i nóg oraz zwiększone drżenie dłoni [85].

Dlatego niektórzy badacze sugerują, że przyszłe badania powinny koncentrować się na sprawdzeniu, czy karnozyna może zmniejszyć toksyczność L-dopa, co jest często stosowane jako sposób na utrzymanie poziomów dopaminy u osób cierpiących na chorobę Parkinsona. Niektóre produkty uboczne L-dopa są neurotoksyczne (np. zawierające grupy aldehydowe) [86].

Według innych niesprawdzonych teorii dysfunkcja mitochondriów w wyniku uszkodzenia oksydacyjnego odgrywa rolę w chorobie Parkinsona. Karnozyna została postawiona w hipotezie, aby tłumić rodzaj uszkodzeń oksydacyjnych związanych z chorobą Parkinsona [87].

16. Detox

Uważa się, że karnozyna chelatuje jony metali dwuwartościowych takich jak: arsen, ołów, kadm, rtęć, żelazo, magnez, mangan, stront, kobalt, nikiel, cyna i bar oraz beryl i tworzy kompleksy z jonami wapnia, miedzi i cynku [88, 89].

Oto jony dwuwartościowe, o których uważa się, że karnozyna chelatuje:

Jednak jej działanie chelatujące, nie zostało potwierdzone u ludzi.

17. Padaczka

Badanie na szczurach z epilepsją wykazało, że podawanie karnozyny (w dawce 500 mg / kg) zmniejszało nasilenie i czas trwania ataków [90, 91].

18. Ciśnienie krwi

Naukowcy badają wpływ karnozyny na ciśnienie krwi, która może rozszerzać naczynia krwionośne poprzez zwiększenie produkcji tlenku azotu [92, 93]

19. Zdrowie wątroby

W badaniu na modelu zwierzęcym karnozyna chroniła wątroby myszy przed uszkodzeniem spowodowanym alkoholem: po 3 tygodniach zatrucia alkoholem leczenie karnozyną obniżyło poziom MDA w wątrobie (podwyższony podczas uszkodzenia wątroby) o 40%, zwiększyło poziomy glutationu w wątrobie i zmniejszyło produkcję cytokin zapalnych [94].

W badaniu na szczurach z uszkodzoną wątrobą karnozyna zmniejszała stres oksydacyjny poprzez równoważenie poziomów Nrf-2 [95].

Badany jest również wpływ karnozyny na śmierć komórek wątroby, obrzęk i pogrubienie tkanki łącznej w indukowanym chemicznie uszkodzeniu wątroby – zmiany, które mogą odpowiadać poziomom TNF-a i IL-10 [96].

Skutki uboczne karnozyny

Doustne suplementy karnozyny jest prawdopodobnie bezpieczne, jeśli jest odpowiednio stosowana [97].

Prawdopodobnie karnozyna może zaburzać krzepnięcie krwi poprzez hamowanie enzymu, transglutaminazy w surowicy [98].

Kobiety w ciąży i karmiące piersią powinny unikać karnozyny ze względu na brak danych dotyczących bezpieczeństwa.

Źródła w żywności

Najwięcej karnozyny zawiera mięso (głównie wołowina) zwierząt naturalnie wypasanych na trawie [99].

  1. https://en.wikipedia.org/wiki/Carnosine
  2. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10951099/
  3. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23442334/
  4. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8187813/
  5. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17522447/
  6. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17031479/
  7. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9829262/
  8. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/3362866/
  9. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15955546/
  10. https://www.hindawi.com/journals/omcl/2016/2939087/
  11. https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0017971
  12. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21423579/
  13. https://www.researchgate.net/publication/323559592_Regulation_of_Mitochondrial_Function_and_Energy_Metabolism_A_Primary_Mechanism_of_Cytoprotection_Provided_by_Carnosine
  14. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3257613/
  15. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2213434416300780
  16. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3257613/
  17. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7016549/
  18. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/13095299/
  19. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17690198/
  20. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4501114/
  21. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26308179/
  22. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16531904/
  23. https://www.mdpi.com/2072-6643/2/1/75/htm
  24. https://content.iospress.com/articles/journal-of-alzheimers-disease/jad121324
  25. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4927867/
  26. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4661275/
  27. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26682691/
  28. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20586644/
  29. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12585724/
  30. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25851453/
  31. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22451275/
  32. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22451275/
  33. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25287762/
  34. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9038968/
  35. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10951105/
  36. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26984320/
  37. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27040154/
  38. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5588946/
  39. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8187813/
  40. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27040154/
  41. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22367578/
  42. http://www.phmd.pl/fulltxt.php?ICID=991600
  43. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16046297/
  44. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19441807/
  45. https://diabetes.diabetesjournals.org/content/diabetes/56/10/2425.full.pdf
  46. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23442334/
  47. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17316626/
  48. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26771282/
  49. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18777243/
  50. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15588519/
  51. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16274259/
  52. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/1478073/
  53. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8187813/
  54. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10197726/
  55. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10892341/
  56. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12946933/
  57. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10706607/
  58. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10951099/
  59. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1856764/
  60. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9464638/
  61. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21153702/
  62. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2805719/
  63. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0091305708000683
  64. https://alz-journals.onlinelibrary.wiley.com/journal/15525279
  65. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15056281/
  66. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18629638/
  67. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9180217/
  68. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26885252/
  69. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19540429/
  70. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11164474/
  71. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20053283/
  72. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18584487/
  73. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23442334/
  74. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S027153179800058X
  75. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27000946/
  76. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26851022/
  77. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17031479/
  78. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9744078/
  79. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23440928/
  80. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17522447/
  81. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10951097/
  82. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10951099/
  83. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23442334/
  84. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9464638/
  85. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18729814/
  86. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14697885/
  87. https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0003394
  88. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10951097/
  89. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10951099/
  90. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16515835/
  91. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17919801/
  92. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17546663/
  93. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12132650/
  94. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18222027/
  95. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27094155/
  96. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27094155/
  97. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17919801/
  98. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17522447/
  99. https://www.alsearsmd.com/2013/11/your-brain-on-carnosine/