Co Cię nie zabije, to Cię wzmocni, prawda? Niekoniecznie. Czasami niektórych z nas dotyka tak ciężkie przeżycie psychiczne i/lub fizyczne, że przekracza ono nasze możliwości poradzenia sobie z nim. Przeogromny stres pozostawia ślady nie tylko w naszej psychice, lecz wywiera trwały wpływ również na komórkowe procesy metaboliczne. Zjawisko to stanowi podłoże zespołu stresu pourazowego. Dzisiejszy artykuł dedykujemy zarówno nie tylko dotkniętym PTSD osobom, lecz także członkom ich najbliższego otoczenia.

Czym jest PTSD – zespół stresu pourazowego?

Zespół stresu pourazowego, zaburzenie stresowe pourazowe, PTSD (z ang.post-traumatic stress disorder) – to postać zaburzenia psychicznego, którego źródłem jest jakieś skrajnie stresujące, traumatyczne wydarzenie lub stresujący, traumatyczny okres czasu. Zdarzenia i przeżycia z tym związane przekroczyły zdolności danej osoby do radzenia sobie i adaptacji – katastrofy, kataklizmy żywiołowe, wypadki komunikacyjne, bycie ofiarą napaści, gwałtu, molestowania, uprowadzenia, tortury, uwięzienia w trudnych warunkach, otrzymanie diagnozy zagrażającej życiu, śmierć bliskiej osoby, itp. Tego rodzaju traumatyczne doświadczenia niekoniecznie muszą mieć charakter punktowy, niejednokrotnie doznania o mniej ekstremalnym charakterze, za to rozłożone w czasie (np. utrzymujący się przez kilka miesięcy mobbing, przemoc psychiczna i/lub fizyczna rodziców wobec dziecka za zamkniętymi drzwiami w domu, powtarzające się molestowanie seksualne). Traumatyzujące wydarzenie może mieć również charakter niebezpośredni – jako przykład możemy przywołać tutaj bycie świadkiem egzekucji czy gwałtu bądź katastrofy żywiołowej. Charakterystyczną cechą doświadczeń, które mogą prowadzić do zespołu stresu pourazowego jest fakt, iż przekraczają one możliwości kognitywnego oraz psychicznego poradzenia sobie z nimi. Jednocześnie każdy z nas ma nieco inny poziom rezyliencji oraz tolerancji przeżyć stresowych. To, co na jednych nie pozostawia większych śladów psychicznych, może innych głęboko doświadczać. Możliwe przyczyny PTSD oraz reakcja na nie posiadają bardzo indywidualny charakter.

Wydarzenia i przeżycia, które mogą powodować zespół stresu pourazowego wywołują najczęściej silny strach, panikę, poczucie bezradności, paraliż emocjonalny. Skutki traumatyzujących doświadczeń mogą mieć charakter odroczony w czasie i pojawić się dopiero później, na przykład pod wpływem konfrontacji z triggerem, czyli czynnikiem, który przywołuje bolesne, tragiczne wspomnienia, w tym również w formie flashbacków. Problem polega na tym, że u osób z PTSD czas nie jest wystarczająco dobrym lekarzem, a obrazy przeżytych scen wydają się im tak realne i tak intensywne, że wywołują one bardzo gwałtowne reakcje psychofizyczne. Wspomniane triggery bywają zupełnie oczywiste, na przykład dźwięki przypominające wystrzał, nagłe hamowanie samochodu bądź ciemna, wąska ulica. Jednak niekiedy są one bardzo subtelne i trudne do rozpoznania. Na przykład dyskretny zapach określonej wody kolońskiej, dotyk charakterystycznego materiału. Pozostawienie osoby z PTSD samej sobie zacieśnia jej pętlę lęku przed powrotem w myślach do minionych tragicznych doświadczeń, co możemy określić jako „strach przed strachem”, a powtarzające się epizody ponownego przeżywania wydarzeń z przeszłości wyczerpują bezlitośnie nie tylko zasoby psychiczne, lecz również fizyczne organizmu. Jeżeli obserwujesz u siebie bądź u kogoś z kręgu najbliższych zaprezentowane poniżej objawy, nie czekaj dłużej – błędne koło PTSD można przerwać, jednak do tego potrzebna jest odpowiednio postawiona diagnoza.

PTSD – objawy i diagnoza zespołu stresu pourazowego

Diagnozę PTSD stawiamy na podstawie kryteriów zawartych w Diagnostycznym i statystycznym podręczniku zaburzeń psychicznych, Edycja 5 (ang. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, DSM-5).

Oprócz zaistnienia traumatyzującego wydarzenia lub okresu, postawienie diagnozy wymaga obecności objawów należących do poniżej wymienionych kategorii przez okres przynajmniej jednego miesiąca.

Objawy PTSD intruzywne

Minimum jeden objaw spośród wymienionych poniżej:

• Nawracające, mimowolne, natrętne, intruzywne wspomnienia.
• Powtarzające się w snach motywy z przeżytych traumatyzujących sytuacji (też jako koszmary senne).
• Powracające uczucia, które są silnie związane z minionymi wydarzeniami, ponowne przeżywanie dramatycznych wydarzeń jako deja-vu, flashbacki, a nawet całkowita utrata świadomego odbioru otoczenia.
• Intensywny stres oraz widoczny dyskomfort psychiczny, który powoduje bezpośrednie lub pośrednie przywołanie traumatycznych wspomnień (na przykład rocznica tych wydarzeń, triggerujące bodźce).

Objawy związanie z unikaniem

Minimum jeden objaw spośród wymienionych poniżej:

• Unikanie myśli, uczuć, wspomnień, które pozostają w jakiejkolwiek relacji do przeżytej traumy.
• Unikanie aktywności, miejsc, rozmów, osób, przedmiotów, które przywołują wspomnienia dotyczące przeżytej traumy.

Objawy o charakterze poznawczym

Minimum dwa objawy spośród wymienionych poniżej:

• Utrata wspomnień o istotnych częściach traumatyzującego wydarzenia (amnezja dysocjacyjna).
• Uporczywe i przesadnie negatywne przekonania czy też oczekiwania w stosunku do samego siebie bądź otoczenia.
• Utrzymujące się zniekształcone myśli na temat przyczyn lub konsekwencji traumy, co prowadzi do obwiniania siebie samego lub innych ludzi za zaistniałe traumatyzujące wydarzenia.
• Jednostajny stan emocjonalny, w którym przeważają trudne emocje (np. strach, wściekłość, poczucie winy, poczucie wstydu).
• Wyraźny spadek lub całkowita utrata zainteresowania udziałem w różnych aktywnościach, w tym również tych stanowiących integralny element życia codziennego (np. wspólnym spożywaniu posiłków, jazda samochodem, wieczorny spacer, wychodzenie z domu po zakupy, itd.).
• Poczucie izolacji czy też wyobcowania.
• Utrzymująca się permanentnie niezdolność do dopuszczenia i przeżywania pozytywnych emocji takich jak zadowolenie, szczęście, radość, miłość.

Objawy natury emocjonalnej

Minimum dwa objawy spośród wymienionych poniżej:

• Problemy ze snem (zaburzenia snu).
• Drażliwość, rozdrażnienie.
• Napady gniewu, wściekłości.
• Zachowania autoagresywne.
• Problemy z koncentracją.
• Zwiększona lękliwość.
• Nadmierna czujność.
• Stan odrętwienia.

Przy stawianiu diagnozy należy koniecznie wykluczyć możliwe skutki działania substancji psychoaktywnych, a także inne formy zaburzeń psychicznych.

Obraz kliniczny i przyczyny zespołu stresu pourazowego

W normalnych warunkach sytuacja zagrożenia wywołuje silną aktywację układu współczulnego, która stanowi naszą biologiczną reakcję obronną. Głęboka stymulacja naszego systemu „walcz albo uciekaj“ ma na celu zmaksymalizowanie wydajności naszych zdolności psychofizycznych i zwiększenie tym samym szans na przeżycie. Zazwyczaj pobudzone przez silnie stresujące okoliczności puls, przyspieszony oddech, zwiększony poziom cukru i hormonów stresu we krwi ulegają normalizacji wraz z uspokojeniem sytuacji. Po odebraniu informacji o tym, że przeżyliśmy, nasz mózg uruchamia bioaktywne mechanizmy, służące odprężeniu. Przy PTSD problem pojawia się właśnie w tym momencie. Typową cechą zespołu stresu pourazowego jest utrzymująca się aktywacja ciała migdałowatego, a wraz z nią ciągły „stan alarmowy“ w organizmie, niekończący się nawet po upływie dłuższego czasu od zaistnienia traumatyzujących sytuacji lub okresu w życiu. Taki „stan wyjątkowy“ może przybrać też bardziej ukrytą postać, która przejawia się nie stałymi, lecz okresowo nawracającymi zachowaniami, uznawanymi za typowe dla reakcji „walcz albo uciekaj”. Przejściowa lub stale trwająca aktywacja układu współczulnego ukazuje się w formie kilku lub wielu wymienionych wyżej objawów klinicznych. Ciało i umysł dotkniętych PTSD osób znajduje się jakby w zapętlonym stanie zagrożenia.

Widoczne objawy silnej aktywacji współczulnego układu nerwowego, to:

• napięcie mięśni,
• drżenie,
• zimny pot,
• palpitacja serca,
• nerwobóle,
• zamglony wzrok,
• utrata zdolności koncentracji,
• mdłości a nawet wymioty.

Mogą się przy tym przeplatać z emocjonalnym „zamrożeniem” i zdystansowaniem, wycofaniem, brakiem chęci utrzymywania jakichkolwiek kontaktów społecznych oraz apatią, a nawet depresją.

Reklama

D3-Intercell® 4000 I.E. Sprawdź

B-Komplex MSE Sprawdź

QuinoMit® Q10 Fluid – Ubichinol MSE Sprawdź

Rhodiola Sprawdź

Cerebiotik-Intercell® Ekstrakt z szafranu Sprawdź

Terapia PTSD

Ponieważ ponowne przeżywanie traumatycznej sytuacji oraz reakcje ze strony układu współczulnego stanowią ogromne obciążenie, niejednokrotnie osoby z PTSD w świadomy lub nieświadomy sposób unikają w życiu codziennym sytuacji czy okoliczności, które mogą przywołać w nich dramatyczne wspomnienia i trudne emocje. Po przebytym wypadku samochodowym nie są w stanie wsiąść do żadnego auta, zarówno jako kierowca, jak też pasażer. Po wyjściu z więzienia lub z jakiegokolwiek przymusowego zamknięcia, omijają szerokim łukiem piwnice i podziemne pomieszczenia, reagują atakiem paniki na dźwięk przekręcanego w zamku klucza. Jeżeli traumatyczne przeżycie wiązało się ze współudziałem innych osób, PTSD często objawia się unikaniem kontaktów z ludźmi oraz brakiem zaufania. Tego rodzaju strategie unikania są zupełnie zrozumiałe i w krótkim okresie często faktycznie przynoszą ze sobą chwilową ulgę. Niestety w długim okresie prowadzi to do nasilającej się izolacji społecznej oraz znaczącego spadku jakości życia. Oprócz świadomego zadbania o samego siebie oraz własne potrzeby (zob. też Pakiet Pierwszej Pomocy), dla poradzenia sobie z PTSD niejednokrotnie konieczna jest fachowa pomoc w postaci specjalnej, nakierunkowanej na traumę psychoterapii, a nawet leczenie farmakologiczne w ramach medycyny klasycznej, na przykład przy pomocy SSRI.

Rodzaje terapii zespołu stresu pourazowego

Do najważniejszych form psychoterapii, które nadają się jako środek wsparcia przy zespole stresu pourazowego zaliczamy:

• Terapię ekspozycyjną (ang. Prolonged Exposure Therapy, PET) – w jej ramach osoby dotknięte PTSD zostają w kontrolowany sposób skonfrontowane z sytuacjami, których zazwyczaj unikają. Wielokrotne powtarzanie przebiegu różnych sytuacji z życia codziennego – wyjście po zakupy, jazda samochodem, spacer w parku, pomaga pacjentowi krok po kroku oswoić się z takimi czynnościami na nowo, poczuć się w nich bezpieczniej i swobodniej. Jednocześnie terapeuta pomaga pacjentowi nauczyć się radzenia sobie z falą trudnych emocji przy pomocy różnych narzędzi psychoterapeutycznych, m.in. ćwiczenia oddechowe, NLP, medytacja, prowadzenie dziennika, itd.
• Terapię odwrażliwiania i ponownego przetwarzania informacji za pomocą ruchów gałek ocznych (ang. Eye movement desensitization and reprocessing (EMDR)), opracowana w 1987 roku przez amerykańską psycholog Francine Shapiro, to szczególna postać terapii konfrontacyjnej. Podczas sesji specjalista prosi pacjenta, aby ten śledził oczami ruchy jego palców i jednocześnie wrócił myślami do sytuacji przebytej traumy przy użyciu tak zwanej techniki wolnych skojarzeń. Więcej informacji na ten temat znajdziesz na stronie Polskiego Towarzystwa Terapii EMDR (PTT EMDR).
• Terapia przetwarzania poznawczego (ang. Cognitive Processing Therapy, CPT) – identyfikuje, podważa i przeprogramowuje negatywne schematy myślowe, które powstały w wyniku traumatycznych doznań oraz zastępuje je nowymi, o pozytywnym charakterze.
• Imaginery Rescripting / Imagery Rescripting & Reprocessing Therapy (IRRT) – dotknięte traumą osoby powracają myślami do traumatycznych sytuacji jeszcze raz, jednak tym razem nadają wydarzeniom inny, pomyślny dla nich przebieg. W wyobraźni udaje im się obezwładnić napastnika, w ostatniej chwili uniknąć zderzenia, bez żadnych problemów obudzić się po operacji w pełnej narkozie. Podejście to pomaga między innymi poradzić sobie z poczuciem bezradności oraz wyjść z roli ofiary.