Przewlekły stres i jego konsekwencje. Diagnostyka z laboratorium Biovis.

Artykuł został opracowany na podstawie materiałów udostępnionych przez laboratorium Biovis

Stres jest normalną częścią życia, której od czasu do czasu doświadcza każdy. Może wynikać z problemów zdrowotnych, wyzwań w pracy, trudności finansowych i wielu innych źródeł. Niemal powszechnie nie lubimy stresu i jest to zrozumiałe, ale w rzeczywistości stres i wszystkie reakcje biochemiczne przez niego warunkowane, pomagają nam osiągać cele i determinują nasze przetrwanie. Sposób, w jaki reagujemy na stres, ma jednak duży wpływ na ogólny stan naszego zdrowia. Ale czy można to wszystko zmierzyć? Laboratorium Biovis przedstawia badania diagnostyczne, które pomogą w rozpoznaniu przewlekłych stanów wyczerpania, związanych ze stresem.

Stres można zdefiniować jako każdy rodzaj zmiany powodującej, napięcie fizyczne, emocjonalne lub psychiczne. Jest reakcją organizmu na wszystko, co wymaga uwagi lub działania. Jeśli brakuje nam w życiu równowagi pomiędzy stawianymi wymaganiami a indywidualnymi możliwościami kompensacyjnymi, takimi jak pozytywne doświadczenia i relaks, zmierzamy prostą drogą do długotrwałego stresu, często określanego jako bycie „pod presją”. Różne przyczyny mogą prowadzić do takiego stanu rzeczy: lęki egzystencjalne, problemy partnerskie lub rodzinne, trudności w szkole u młodzieży lub konflikty w pracy u dorosłych.

Długotrwałe utrzymywanie się wysokiego poziomu napięcia może stanowić zagrożenie dla zdrowia i prowadzić do wyczerpania psychicznego i fizycznego, syndromu wypalenia zawodowego i zespołu przewlekłego zmęczenia (CFS).

Najwyższy czas odpowiedzieć na stres

Podwzgórze jest trochę jak nasze centrum dowodzenia. Ten obszar mózgu komunikuje się z resztą ciała poprzez autonomiczny układ nerwowy, który kontroluje takie mimowolne funkcje organizmu, jak oddychanie, ciśnienie krwi czy bicie serca. Autonomiczny układ nerwowy składa się z dwóch elementów: układu nerwowego współczulnego i przywspółczulnego. Ten pierwszy działa jak pedał gazu w samochodzie – wywołuje reakcję walki lub ucieczki, dostarczając organizmowi zastrzyku energii, dzięki czemu może on szybko zareagować na niebezpieczeństwo. Przywspółczulny układ nerwowy działa z kolei jak hamulec – promuje reakcję „odpoczynku i trawienia”, która uspokaja organizm po minięciu zagrożenia i w chwilach relaksu.

Gdy do podwzgórza dostarczona zostaje informacja o niebezpieczeństwie, aktywuje ono współczulny układ nerwowy, który wysyła sygnały do nadnerczy. Gruczoły te reagują pompując hormon adrenalinę do krwiobiegu. To ona powoduje, że nasze serce bije szybciej niż normalnie, tłocząc krew do mięśni, serca i innych ważnych narządów. Rośnie tętno i ciśnienie krwi. Osoba podlegająca tym zmianom zaczyna także szybciej oddychać. Zwiększona zostaje czujność, a wzrok, słuch i inne zmysły wyostrzają się. Tymczasem adrenalina powoduje uwalnianie cukru we krwi (glukozy) i tłuszczów z tymczasowych miejsc magazynowania w organizmie. Te składniki odżywcze przedostają się do krwiobiegu, dostarczając energię do wszystkich części ciała.

Wszystkie te zmiany zachodzą tak szybko, że nie jesteśmy ich nawet świadomi. W rzeczywistości ten proces bywa tak wydajny, że ośrodki wzrokowe mózgu mogą nie zdążyć w pełni przetworzyć tego, co się dzieje. Dlatego ludzie są w stanie zeskoczyć z drogi nadjeżdżającego samochodu, zanim jeszcze pomyślą o tym, co robią.

Gdy początkowy przypływ adrenaliny opadnie, podwzgórze aktywuje drugi element układu reakcji na stres – znany jako oś HPA. Sieć ta składa się z podwzgórza, przysadki mózgowej i nadnerczy. Opiera się ona na szeregu sygnałów hormonalnych, które utrzymują aktywny współczulny układ nerwowy – „pedał gazu”. Jeśli mózg w dalszym ciągu postrzega coś jako niebezpieczne, podwzgórze uwalnia hormon uwalniający kortykotropinę (CRH), który przedostaje się do przysadki mózgowej, powodując uwolnienie hormonu adrenokortykotropowego (ACTH). Związek ten dociera do nadnerczy, powodując wydzielanie kortyzolu, nazywanego „hormonem stresu”. W ten sposób ciało pozostaje czujne i w stanie wysokiej gotowości. Kiedy zagrożenie mija, poziom kortyzolu spada. Następnie przywspółczulny układ nerwowy tłumi reakcję stresową.

Kortyzol – najważniejszy czynnik

Powstaje z cholesterolu i wywołuje w organizmie reakcje, które mają umożliwić mu radzenie sobie w sytuacjach stresowych. Powoduje wzrost ciśnienia krwi, poziomu cukru i trójglicerydów we krwi, dzięki czemu szybko dostarcza mięśniom i narządom duże ilości energii. W ten sposób osoba, która znalazła się w niebezpiecznej sytuacji, może się przed nią uratować – walcząc lub uciekając. Miało to duże znaczenie ewolucyjne w czasach, gdy człowiek często musiał mierzyć się z naturą. Hamowanie bólu i aktywacja umysłowa, które generuje kortyzol, były również ważne w tym kontekście.

Dziś straciło to na znaczeniu, ponieważ we współczesnych stresujących sytuacjach rzadko uciekamy się do prób ich rozwiązania poprzez ucieczkę lub obronę fizyczną, pomyślmy chociaż o pracy biurowej. Dlatego też ten efekt kortyzolu stanowi obecnie obciążenie dla organizmu. Nasze ciało nie może wykorzystać nagle zwiększonej podaży energii do aktywności fizycznej, ale musi ją przetwarzać w inny sposób, na przykład uwalniając więcej insuliny. Istnieją również inne skutki działania hormonu stresu. Na przykład kortyzol zmniejsza dopływ krwi do skóry i jelit, ponieważ dopływ krwi do mózgu, serca i mięśni jest pilniej potrzebny, aby zapewnić właśnie gotowość do walki lub ucieczki.

Napięcia dnia codziennego podnoszą poziom hormonów stresu, ale nasze „starożytne” reakcje walki lub ucieczki, nie pomagają nam już rozwiązać tego rodzaju sytuacji.

Jeśli nie jest to pojedyncza stresująca sytuacja, ale ciągły stan, wówczas kortyzol jest uwalniany raz za razem, a opisane reakcje fizyczne zachodzą stale. Po pewnym czasie dochodzi do momentu, gdy stają się one słabsze, ale utrzymujące się wysokie ciśnienie krwi nadal obciąża narządy, podobnie jak podwyższony poziom cukru we krwi. Co więcej, kortyzol hamuje komórkową odpowiedź immunologiczną: tłumione są zarówno komórki NK, jak i komórki pomocnicze T. W takim wypadku stajemy się bardziej podatni na infekcje, co sprzyja między innymi rozwojowi komórek nowotworowych. Jeśli chroniczny stres utrzymuje się przez bardzo długi czas, produkcja hormonów stresu w korze nadnerczy zostaje wyczerpana i dochodzi do rozwoju zespołu przewlekłego zmęczenia: osoba staje się zmęczona, apatyczna, ma różnorodne dolegliwości fizyczne i każde zadanie stanowi dla niej nadmierny wysiłek.

Melatonina – ważny antagonista kortyzolu

Razem z DHEA (dehydroepiandrosteron), melatonina przeciwdziała negatywnym skutkom kortyzolu. Podczas stresu, jest uwalniana w coraz większym stopniu. Melatonina stymuluje układ odpornościowy oraz ogranicza wpływ kortyzolu poprzez obniżanie ciśnienia krwi. Jest również bardzo ważna dla prawidłowego rytmu snu i czuwania.

Melatonina jest wytwarzana wyłącznie poprzez konwersję serotoniny, ważnego neuroprzekaźnika, który odgrywa kluczową rolę w diagnozowaniu i leczeniu przewlekłego stresu, zespołu wypalenia zawodowego i niektórych innych chorób. Jeśli występuje niedobór serotoniny, organizmowi z pewnością brakuje również melatoniny.

Reklama

QuinoMit Q10 Forte MSE Sprawdź

Melatonina MSE matrix Sprawdź

Witamina C MSE matrix Sprawdź

B-Kompleks Intercell® Sprawdź

Magnez MSE Sprawdź

Adrenal-Intercell® Sprawdź

Inne substancje przekaźnikowe związane ze stresem

W odpowiedzi na stres emocjonalny lub fizyczny, organizm uwalnia katecholaminy – hormony, które działają również jako neuroprzekaźniki. Organizm wytwarza je w mózgu, tkankach nerwowych i nadnerczach. Główne rodzaje katecholamin to dopamina, adrenalina i noradrenalina, uwalniane w ciągu kilku sekund podczas ultraszybkiej reakcji na stres. Adrenalina powoduje wzrost tętna, ciśnienia krwi i aktywności umysłowej. Jednocześnie hamuje komórkową aktywność immunologiczną. Noradrenalina również podwyższa ciśnienie krwi, poprawia wydajność, koncentrację, motywację i zdolności motoryczne, a także hamuje komórkową odpowiedź immunologiczną. Wreszcie dopamina, niezwykle ważny neuroprzekaźnik stymulujący, ma pozytywny wpływ na zdolności motoryczne, koncentrację i wydajność poznawczą.

Wszystkie katecholaminy powstają z prekursora tyrozyny, aminokwasu, który z kolei powstaje z niezbędnego aminokwasu fenyloalaniny. W przeciwieństwie do kortyzolu, katecholaminy są rozkładane w organizmie bardzo szybko – ich okres półtrwania wynosi kilka minut. GABA, czyli kwas gamma-aminomasłowy, to jeden z głównych neuroprzekaźników, hamujący aktywność ośrodkowego układu nerwowego. Przeciwdziała pobudzającym katecholaminom, a także tłumi reakcję organizmu na stres hormonalny. GABA stabilizuje ciśnienie krwi, reguluje apetyt, działa przeciwlękowo i ułatwia zasypianie. Powstaje z kwasu glutaminowego, niezbędnego aminokwasu, który z kolei działa jako neuroprzekaźnik pobudzający w ośrodkowym układzie nerwowym i jest również uważany za antagonistę GABA. Kwas glutaminowy wspomaga zdolności motoryczne, uczenie się oraz pamięć.

Serotonina – kluczowa w przewlekłym stresie

Serotonina produkowana jest w błonie śluzowej jelit (aż 95%), ośrodkowym układzie nerwowym, wątrobie i śledzionie. Materiałem wyjściowym w jej produkcji jest aminokwas tryptofan, syntetyzowany pod wpływem witaminy B6 i magnezu. Serotonina jest ważnym neuroprzekaźnikiem hamującym, prekursorem melatoniny oraz antagonistą kortyzolu. W układzie nerwowym serotonina ma działanie relaksujące, poprawiające nastrój, regulujące sen, a nawet przeciwdepresyjne. Pozytywnie wpływa na uczenie się i pamięć, a także inne funkcje poznawcze. Co więcej, kontroluje nasz apetyt: wysoki poziom serotoniny sprzyja uczuciu sytości, podczas gdy niedobór może wiązać się z zachciankami i zaburzeniami odżywiania. Inne choroby, które mogą mieć związek z niskim poziomem serotoniny to otyłość, depresja, lęk, zaburzenia snu oraz migreny.

Stres zakłóca produkcję serotoniny. Podczas silnej reakcji stresowej poziom serotoniny może krótkoterminowo wzrosnąć. Jeśli stres utrzymuje się lub staje się przewlekły, ilość serotoniny zmniejsza się: jest zużywana w większym stopniu, a dodatkowo dochodzi do ograniczenia jej produkcji. Dzieje się tak, gdyż stres pobudza produkcję cytokin prozapalnych w organizmie, takich jak IL-6, TNF-α i INF-ɣ, które blokują konwersję tryptofanu. Jednak przewlekły stres nie jest jedyną możliwą przyczyną zwiększonej produkcji cytokin. Również długotrwałe ogniska zapalne w organizmie mogą wywoływać niedobór serotoniny, na przykład zapalenie przyzębia, przewlekłe infekcje wirusowe, choroby autoimmunologiczne, zapalenie jelit, zespół metaboliczny, jak również otyłość brzuszna.

Diagnostyka różnicowa

Biorąc pod uwagę szeroki zakres objawów przewlekłego stresu oraz powiązanych schorzeń, rozpoznanie może wymagać poszerzonej diagnostyki. W celu dostosowania odpowiedniej terapii, należy przed jej rozpoczęciem wykluczyć inne możliwe przyczyny wyczerpania, takie jak: niedoczynność tarczycy, anemia, mitochondriopatia, niedobory minerałów lub substancji odżywczych. Podstawowy pakiet diagnostyki różnicowej dla oceny skutków stresu powinien obejmować między innymi: morfologię, poziom glukozy we krwi, cholesterol LDL i HDL, trójglicerydy, CRP, homocysteinę, TSH, FT4, FT3, koenzym Q10, cynk, selen, cytrulinę.

Jeśli mamy do czynienia z objawami przewlekłego stresu lub jego zespołu, a nawet zespołu wypalenia zawodowego, przyczyny powinny zostać zbadane i w dużej mierze wyeliminowane przez samego pacjenta. Ponieważ nie zawsze jest to możliwe, chory powinien być również zachęcany do nauki właściwych technik relaksacyjnych i mechanizmów ochronnych w celu zmniejszenia odczuwania napięcia. Ponadto należy dostarczać organizmowi odpowiednie ilości ważnych aminokwasów. Gdy występuje niedobór katecholamin, należy podawać fenyloalaninę i / lub tyrozynę wraz z kofaktorami ważnymi dla ich syntezy (kwas foliowy, wapń, żelazo, miedź i witaminy C, B6 i B12). W przypadku niskiego poziomu serotoniny, zaleca się podawanie tryptofanu, witaminy B6 i magnezu. Jednocześnie należy podkreślić znaczenie zdrowej odpowiednio zbilansowanej diety, z wystarczającą ilością zdrowych tłuszczów (ważnych dla syntezy kortyzolu i DHEA), lecytyny i witamin z grupy B. Przyjmowanie pojedynczych lub złożonych suplementów mikroelementów nie zastępuje zdrowej diety.