Burn – out czyli nie dam tak rady dłużej

Czym jest burn-out w ujęciu medycyny mitochondrialnej? Jak wygląda skuteczna profilaktyka i postępowanie w zespole wypalenia?

Burn – out czyli nie dam tak rady dłużej
Do dzisiaj przez niektórych utożsamiany wyłącznie z utratą motywacji do pracy i ewentualnie depresją, burn – out (tzw. zespół wypalenia) to w rzeczywistości poważne zaburzenie funkcjonowania mitochondriów. Medycyna mitochondrialna wskazuje na burn – out jako wstępne stadium Zespołu Przewlekłego Zmęczenia (CFS) i traktuje jako sygnał alarmowy ze strony organizmu. Sygnał, którego w żadnych wypadku nie należy lekceważyć.

Jako jednostkę chorobową zespół wypalenia został zidentyfikowany w latach 70.XX wieku, jednak na początku uznano go wyłącznie za chorobę o charakterze psychosomatycznym. Tymczasem, jak zresztą w przypadku wielu innych zaburzeń psychicznych, burn – out wiąże się z zaburzeniem zachodzących w organizmie procesów biochemicznych. Podobnie jak depresja, zespół wypalenia często ma swoje podłoże w dysfunkcjach metabolicznych oraz zaburzeniach funkcjonowania mitochondriów. U chorych stwierdza się1,2,5:

  • zaburzenia przemiany tryptofanu, serotoniny, adrenaliny i noradrenaliny (lub brak kofaktorów)
  • stres nitrozacyjny
  • wyczerpanie nadnerczy (burn – out to wynik przewlekłego stresu, który początkowo zmusza nadnercza do nieustannej produkcji kortyzolu, co prowadzi do wzrostu poziomu tego hormonu w organizmie (faza I). Jednak w warunkach chronicznej ekspozycji na sytuacje stresowe czynność nadnerczy ulega następnie stopniowemu ograniczeniu, a z czasem zupełnie zanika, co skutkuje brakiem produkcji kortyzolu (faza II)
  • przewlekłe stany zapalne (podwyższony poziom cytokin stanu zapalnego, np. TNF-alfa, możliwy stres oksydacyjny)
  • zbyt niski poziom melatoniny (wynik zaburzeń metabolizmu serotoniny), a co za tym idzie: problemy ze snem
  • wzrost poziomu enzymu dehydrogenazy mleczanowej LDH, której pięć izoform decyduje o przejściu pirogronianu w mleczan, przy jednoczesnym spadku poziomu enzymu kinazy pirogronianowej. Poziom LDH informuje nas o nasileniu oddychania beztlenowego w organizmie, z którego uzyskujemy znacznie mniejszej ilości energii (ATP), niż podczas procesów tlenowych. Spadek stężenia kinazy pirogronianowej to marker produkcji pirogronianu w organizmie (pośredniego substratu do cyklu Krebsa), a tym samym wskaźnik pozwalający ocenić poziom produkcji energii w organizmie. W uproszczeniu:

 

↑LDH + ↓kinazy pirogronianowej ↔ ↓ ATP

 

Wymienione objawy jednoznacznie wskazują na związaną z burn – outem mitochondriopatię, chociaż naturalnie istotną rolę w patogenezie choroby odgrywają również czynniki psychospołeczne.

Burn-out, stres a mitochondria

 

Kortyzol to hormon otrzymywany w wyniku wielu przemian metabolicznych z cholesterolu. Początkowa faza syntezy kortyzolu przebiega w mitochondriach kory nadnerczy. Dalsze etapy, przebiegają już w retikulum endoplazmatycznym i jako kofaktora wymagają obecności NADPH. Jedną z istotnych funkcji kortyzolu jest pobudzanie glukoneogenezy (przyczynia się do utrzymywania prawidłowej homeostazy glukozy we krwi, podwyższa jej poziom, niedobory kortyzolu mogą prowadzić do hipoglikemii). Antagonistą kortyzolu jest insulina.

 

Sytuacja stresowa wiąże się dla organizmu z ogromnym wydatkiem energetycznym. To dlatego w warunkach stresowych nasz organizm wstrzymuje wszelkie procesy wymagające nakładów energetycznych, w tym wzrost oraz procesy naprawcze. Przewlekły, silny stres psychofizyczny prowadzi nieuchronnie do przeciążenia mitochondriów czyli faktycznych producentów energii w naszym organizmie. Dla pozostającej pod wpływem chronicznego stresu osoby taka sytuacja może zakończyć się katastrofą, zwłaszcza, jeżeli oprócz stresu poddana jest działaniu innych czynników (ksenobiotyki, osłabienie układu odpornościowego, niewłaściwa / zbyt uboga dieta lub predyspozycje genetyczne).

To właśnie ze względu na możliwość przywrócenia prawidłowego funkcjonowania mitochondriów, medycyna mitochondrialna przynosi pacjentom z burn – outem nadzieję na powrót do zdrowia (chociaż niekoniecznie do dotychczasowego trybu życia). Z punku widzenia medycyny mitochondrialnej skuteczna terapia zespołu wypalenia zawiera kilka elementów.

Mitochondrialna terapia zespołu wypalenia

1. Podstawowy warunek – redukcja stresu psychofizycznego, który stanowi bezpośrednią przyczynę:
  • zaburzeń funkcjonowania mitochondriów (np. w wyniku stresu oksydacyjnego oraz niedoborów mikroskładników odżywczych)
  • zaburzeń gospodarki hormonalnej (kortyzol, serotonina, melatonina, hormon wzrostu)
  • zaburzeń funkcjonowania układu odpornościowego (np. w wyniku niedoborów, przeciążenia organizmu, stresu nitrozacyjnego)

Redukcja stresu może wiązać się z koniecznością zmiany miejsca pracy, otoczenia, nowego trybu życia, zwiększenia odpoczynku, nauki asertywności, (okresowego) ograniczenia aktywności, uprawiania (nie wyczynowego!!!) sportu, nauki technik relaksacyjnych, zwracania uwagi na dietę oraz regularność posiłków, itp. Burn – out wymusza na pacjentach, aby poświęcili wreszcie swój cenny czas… sobie samym. Ciało i dusza to system naczyń połączonych. Nawet najlepsze suplementy nie pomogą ci, jeżeli nie usuniesz psychologicznego źródła problemu. Pamiętaj, masz prawo walczyć o swoje dobro oraz otaczać siebie co najmniej tak samą troskliwą opieką, jaką otaczasz swoich najbliższych. Kto o nich zadba, jeżeli zabraknie ci sił?

2. Wyeliminowanie lub maksymalne możliwe ograniczenie stresu nitrozacyjnego 3. Znalezienie przyczyny oraz wyeliminowanie ewentualnego przewlekłego stanu zapalnego (w grę może wchodzić tutaj np. otyłość brzuszna, infekcja grzybicza, zakażenie pasożytami, infekcje wirusowe, nierozpoznane wcześniej nietolerancje pokarmowe, zły stan jelit, stres oksydacyjny, dysfunkcja wątroby, osłabienie układu odpornościowego, próchnica oraz zapalenie dziąseł i inne). 4. Przywrócenie prawidłowego przebiegu metabolizmu tryptofanu. W tym celu warto zbadać poziom witaminy B3, B5, B6, B12 oraz magnezu w przestrzeni międzykomórkowej i w przypadku stwierdzonych niedoborów, uzupełnić deficyty. Mikroskładniki te są niezbędne do prawidłowego szlaku metabolizmu tryptofanu:  

tryptofan

             kofaktory: witamina B3, B9, żelazo, witamina C, miedź, BH4

5 – hydroksytryptofan

            witamina B6

serotonina

            witamina B5, kwas alfa – liponowy

acetyloserotonina

            witamina B6, B12, betaina, kwas foliowy

melatonina

 

6. Zwiększenie podaży tryptofanu w diecie (dobre źródła to: pestki dyni, orzeszki nerkowca, ser ementaler, ziarno słonecznika, pierś z kurczaka, tuńczyk, chuda wołowina, jajo kurze, płatki owsiane oraz ewentualna suplementacja tryptofanu.   7. Przywrócenie prawidłowego poziomu kortyzolu oraz przywrócenie normalnego funkcjonowania nadnerczy.

 

Dwie fazy burn-out'u

Faza I burn – outu: wciąż podwyższony poziom kortyzolu w organizmie.

Za nadmierną syntezę kortyzolu w nadnerczach odpowiada hormon przysadki hormon adrenokortykotropowy (ACTH). Synteza tego hormonu podlega rytmowi dobowemu i w warunkach fizjologicznych jest najwyższa rano, a najniższa – wieczorem / nocą (stąd właśnie dobowy rytm kortyzolu). Z kolei syntezę ACTH pobudza inny hormon: CRH, czyli kortykolibertyna, która jest związana z bezpośrednią odpowiedzią organizmu na stres. W warunkach niedoczynności nadnerczy (kora nadnerczy nie jest już w stanie produkować odpowiednich ilości hormonu i organizm próbuje popędzić ją do pracy poprzez ACTH) lub nadczynności przysadkipoziom ACTH jest niefizjologicznie wysoki, przy czym zauważ, że jeżeli dojdzie już do niedoczynności nadnerczy, to syntezy kortyzolu nie pobudzi już ani CRH, ani ACTH.

Wskazane badania hormonów nadnerczy. Rekomendowana terapia koenzymem Q10 – źródło energii dla mitochondriów, które uczestniczą w pierwszej fazie syntezy kortyzolu, a których dysfunkcję możemy tutaj podejrzewać, zwłaszcza, że jak wiemy stres prowadzi do wtórnych mitochondriopatii.

Pomocniczo – przy wciąż zbyt wysokim poziomie kortyzolu (faza I) można zastosować fosfatydyloserynę7 (suplement diety i / lub zwiększenie podaży w diecie, dobre źródło to fermentowane produkty sojowe, mięso). Ten fosfolipid możemy teoretycznie produkować sami, jednak w warunkach chronicznego silnego stresu, jego zasoby szybko się wyczerpują.

Mozna spróbować również suplementacji Rhodioli – wyciągu z różeńca górskiego, adaptogenu, który skutecznie obniża poziom kortyzolu w organizmie.

 

Faza II burn – outu: niedobór kortyzolu jako wynik niskiego poziomu ACTH w nadnerczach (wtórna niewydolność kory nadnerczy).

Niski poziom ACTH to wynik niedoczynności przysadki mózgowej.

ciekawostka: w naturalny sposób poziom kortyzolu pomoże ci podnieść… sport. Tak! Po wysiłku fizycznym poziom kortyzolu wzrasta w sposób fizjologiczny – w wyniku działania hormonu antydiuretycznego czyli wazopresyny. Po wysiłku fizycznym rośnie poziom mleczanu, co pobudza neurony do wydzielania wazopresyny. Z kolei wazopresyna wpływa na wzrost sekrecji ACTH, które podnosi następnie poziom kortyzolu. Mechanizm ten zadziała jednak tylko w sytuacji, gdy przysadka mózgowa będzie jeszcze w stanie wyprodukować ACTH.

 

Profilaktyka burn – outu

To nie stres nas zabija, lecz nasza reakcja na stres Hans Selye

On tu jest. Nie, nie chodzi mi o znane hasło reklamowe jednego z producentów urządzeń elektronicznych, lecz o… stres. Czy tego chcemy, czy nie – stres to nasz nieodłączny towarzysz.

Ponieważ stres stanowi główną przyczynę burn – outu, nawet, jeżeli zespół wypalenia nie jest (jeszcze?) twoim problemem, musisz spróbować nauczyć się z nim radzić na płaszczyźnie psychospołecznej. Na temat radzenia sobie ze stresem napisano mnóstwo książek i wygłoszono jeszcze więcej wykładów na szkoleniach. Na pewno słyszałeś też o dobroczynnym wpływie medytacji, jogi, zwiększenia asertywności, treningu autogennego oraz sportu. To wszystko prawda. Jednak w sytuacjach szczególnego nasilenia stresu możesz pomóc organizmowi również dzięki medycynie mitochondrialnej.

W ramach profilaktyki burn – outu, szczególnie w okresie zwiększonego wysiłku psychofizycznego medycyna mitochondrialna stosuje3-6:

  • Rhodiolę – wyciąg z różeńca górskiego
  • magnez, potas i witaminę C – kombinacja antystresowa dr. B.Kuklinskiego: „Kwas askorbinowy służy tutaj jako forma ochrony przed oksydacją hormonów stresu. Potas, magnez oraz witamina C obniżają ciśnienie krwi oraz puls spoczynkowy, redukują ilość dodatkowych uderzeń serca jak również skurcze mięśni. „
  • kompleks witamin B (aby zapewnić organizmowi sprawny metabolizm oraz wesprzeć komórki nerwowe)
  • cynk – wsparcie układu odpornościowego
  • witaminę C – przeciwutleniacz – kilka razy w ciągu dnia, max.200mg jednorazowo lub w postaci kapsułek o wydłużonym okresie uwalniania
  • spożywanie lewoskrętnego kwasu mlekowego w diecie (jogurt, kefir, kiszona kapusta i inne warzywne „kiszonki”) lub dobry preparat probiotyczny w połączeniu z błonnikiem (w diecie lub w postaci preparatu, np. inuliny).
  • selen – jako przeciwutleniacz
  • glutation – jako przeciwutleniacz i wsparcie dla układu odpornościowego, wspomaga procesy detoksyfikacji
  • koenzym Q10 – jako źródło energii dla komórek
  • kwasy tłuszczowe omega – 3 (EPA/DHA)
  • aminokwasy: L – karnityna (umożliwia transport kwasów tłuszczowych do mitochondriów) – dodadzą ci energii

Pamietaj! Podstawą do suplementacji zawsze powinny być rzetelne badania laboratoryjne. Ponadto osoby narażone na chroniczny stres powinny regularnie sprawdzać poziom ciśnienia krwi, cholesterolu, glukozy we krwi, a w przypadku obserwowania rozwoju otyłości brzusznej (sprzyja procesom zapalnym!), podjąć odpowiednie środki w celu jej wyeliminowania. Wyeliminuj też wszelkie toczące się procesy zapalne (np. próchnica zębów i parodontoza!), ogranicz węglowodany, skreśl ze swojego menu cukier (nadmiar węglowodanów sprzyja m. in. powstawaniu stresu nitrozacyjnego). Bardzo dobrym pomysłem jest tutaj wspomagająca funkcjonowanie mitochondriów dieta mitochondrialna.

Potraktuj swoje ciało a szczególności mitochondria jak… własne konto bankowe. Regularne przelewy (suplementacja, dieta, przerwy, sport, podejście do życia, etc…) pozwolą ci przetrwać duże wydatki (stres!) i uniknąć wejścia w debet (sygnały ostrzegawcze, np. spadek koncentracji, spadek odporności, wzrost agresji i wiele innych sygnałów) lub co gorsza – zablokowania konta (wystąpienia zespołu wypalenia).

Bądź swoim najlepszym przyjacielem i dbaj oraz broń siebie tak, jak zrobiłbyś to dla swojego najbliższego przyjaciela.

 

Bibliografia:

  1. Burgerstein, Handbuch Naehrstoffe, Trias, wydanie 12
  2. Brechtel H., Was Stress und Burn-Out mit uns machen und was wir dagegen tun koennen, Tredition, 2014
  3. Drees, A., Stuellenberg R., Burn-out naturheilkundlich behandeln, GU, 2013
  4. Hedderich, I., Burnout, Ursachen, Formen, Auswege, C.H. Beck, 2009
  5. Frey Ch., Was ist bitte schoen Burnout?, Books on Demand, 2016
  6. Kuklinski B., Medycyna mitochondrialna: objawy, diagnostyka oraz metody terapii, 2017
  7. www.dr-michalzik.de/blog/phsophatidylserin-stress-cortisol/